Nestas montañas, a auga comeza algunhas das viaxes que acabarán conectando lugares moi afastados. Preto da Fontaneira nace o río Neira, que levará as súas augas ata o Miño; máis ao norte, en Fonteo, brotan as primeiras augas do Eo, que percorrerá montañas, bosques e vales antes de alcanzar o mar Cantábrico.
A auga que vemos brotar dun manancial ou correr por un río ou un regato forma parte dun longo percorrido iniciado coa chuvia, a néboa ou a neve. Os bosques interveñen nese percorrido: amortecen o impacto das precipitacións, favorecen a súa infiltración, protexen a terra fronte á erosión e axudan a manter as ribeiras e a calidade da auga.
Coidar os bosques é tamén coidar a auga que bebemos.
Estes beneficios esenciais forman parte dos servizos ecosistémicos que os bosques proporcionan a toda a sociedade. PEFC traballa para que sexan recoñecidos e valorados.
Nacemento Río Neira
O BOSQUE QUE COIDA A AUGA
A viaxe da auga.
Nas proximidades da Fontaneira nace o río Neira. As súas augas diríxense cara ao interior de Galicia ata atoparse co Miño, que finalmente desemboca no océano Atlántico. En Fonteo, cuxo nome parece anunciar o que alí sucede, a fonte do Eo, comeza outro río que avanza cara ao norte ata chegar ao mar Cantábrico pola ría de Ribadeo.
Nacemento do río Eo. Fonteo.
Dous ríos nacen no mesmo municipio e emprenden camiños diferentes. Todo comeza con pequenas surxencias e regatos que van reunindo a auga que descende das montañas. O que aquí apenas parece un fío acaba dando forma a vales, alimentando ecosistemas e conectando territorios.
A auga nunca permanece quieta. Circula pola atmosfera, cae sobre a vexetación, infíltrase na terra, alimenta mananciais e regatos e volve ao mar, desde onde comezará de novo o seu percorrido.
Cando bebemos, cultivamos alimentos ou abrimos unha billa, poucas veces pensamos nesa longa viaxe. Porén, a cantidade e a calidade da auga da que dispoñemos dependen tamén do estado dos solos, dos bosques e do resto dos ecosistemas polos que pasou.
O bosque que coida a auga.
Cando chove sobre un bosque, as gotas non chegan todas ao solo da mesma maneira. Algunhas quedan durante un tempo sobre as follas e as pólas; outras descenden lentamente polos troncos ou caen sobre a follaxe. Esa cuberta vexetal amortece o impacto directo da chuvia e reduce o arrastre de terra.
Baixo os nosos pés continúa un traballo que apenas vemos. As raíces contribúen a suxeitar o terreo e crean espazos polos que a auga pode penetrar. A follasca e a materia orgánica axudan a conservar a humidade, mentres que o solo forestal retén e filtra parte da auga antes de que esta alcance mananciais, regatos e ríos.
Nas beiras, as árbores e os arbustos de ribeira cumpren unha función especialmente importante. As súas raíces estabilizan as marxes, a sombra axuda a moderar a temperatura da auga e a vexetación proporciona alimento e refuxio a numerosas especies.
Todo está relacionado: se o solo queda desprotexido, aumenta a erosión; se a terra é arrastrada, pode chegar ás canles; e se desaparece a vexetación de ribeira, pérdese parte da protección natural do río. Por iso, coidar a auga tamén significa xestionar axeitadamente os bosques e os terreos que a rodean.
A regulación do ciclo da auga, a protección fronte á erosión e o mantemento da súa calidade son algúns dos servizos ecosistémicos que os montes ofrecen á sociedade, aínda que moitas veces pasen inadvertidos.
UNHA RESERVA PARA VIVIR
Baleira forma parte da Reserva da Biosfera Río Eo, Oscos e Terras de Burón, declarada pola UNESCO en 2007 e compartida por territorios de Galicia e Asturias. O río Eo, desde o seu nacemento en Fonteo ata a súa chegada ao Cantábrico, é o fío que une un amplo mosaico de montañas, bosques, vales, terras agrarias, humidais, aldeas e vilas.
En Baleira, os valores da Reserva fanse especialmente visibles na relación entre a auga e o monte. Preto do nacemento do Eo atópase a Fraga da Marronda, un valioso bosque atlántico no que conviven carballos, bidueiros, castiñeiros, acivros, abeleiras, capudres e unha destacada presenza de faias.
A Fraga forma parte da ZEC A Marronda, unha Zona Especial de Conservación integrada na Rede Natura 2000. Este recoñecemento europeo busca protexer os hábitats e as especies de especial interese presentes no territorio e garantir que as actividades que se desenvolven nel sexan compatibles coa súa conservación.
Pero unha Reserva da Biosfera non é un lugar detido no tempo nin un espazo no que toda actividade humana deba desaparecer. É un territorio vivo, no que se busca compatibilizar a conservación da natureza co benestar das persoas e un desenvolvemento económico sostible. Os bosques poden albergar biodiversidade e protexer a auga e, ao mesmo tempo, proporcionar madeira, leña, froitos, pastos, emprego e outros recursos renovables.
Os muíños, pontes, hórreos, camiños e aldeas que atopamos nesta contorna tamén contan como os seus habitantes utilizaron durante xeracións a auga e os recursos do monte. O propio Camiño Primitivo forma parte dese patrimonio cultural: un camiño histórico que permite descubrir o territorio a un ritmo pausado e comprender a estreita relación entre natureza e sociedade.
Atopar ese equilibrio é tamén un dos principios da xestión forestal sostible que promove PEFC: aproveitar responsablemente os recursos renovables do monte, manter a súa capacidade de rexeneración e conservar as súas funcións ambientais, sociais e económicas para o futuro.
AUGA, BOSQUE E RECREO.
Os bosques e os cursos de auga crean lugares especialmente agradables para deterse, descansar e gozar da natureza. A sombra das árbores, o frescor, o murmurio da auga ou a posibilidade de compartir unha comida ao aire libre converten estes espazos en pequenos refuxios durante o camiño.
Na contorna da Fontaneira atopamos dous lugares onde facer unha pausa. O Trabeiro, situado no propio trazado do Camiño Primitivo, ofrece ao peregrino un espazo para deterse e descansar entre árbores. Moi preto atópase a Área Recreativa da Fontaneira, acondicionada xunto á fonte de Lameira, onde nacen as augas que dan orixe ao río Neira. Mesas e bancos permiten gozar con calma deste pequeno recuncho e descubrir que mesmo os grandes ríos comezan, ás veces, cun discreto fío de auga. Algo máis afastada do Camiño atópase a Área Recreativa de Fonteo, onde nace o Eo.
Área recreativa do Trabeiro
Estes espazos recórdannos que os ecosistemas non só proporcionan auga, madeira e outros recursos. Tamén nos ofrecen lugares para camiñar, descansar, aprender, atoparnos con outras persoas ou gozar do tempo libre. Son servizos ecosistémicos recreativos que contribúen ao noso benestar e que dependen, á súa vez, do coidado da auga, do solo, da vexetación e da paisaxe.
Área Recreativa da Cortevella
Aínda que se atopa afastada do trazado do Camiño Primitivo, a área recreativa da Cortevella merece unha visita se dispós de tempo. Desde este lugar contémplase unha das paisaxes máis espectaculares de Baleira. Desde as súas zonas elevadas, a mirada percorre ladeiras, cristas, afloramentos rochosos e masas arboradas que se superpoñen ata perderse na distancia.
Área recreativa da Cortevella
A vista permite descubrir unha paisaxe chea de contrastes. Os distintos tons da vexetación, as masas arboradas, os afloramentos rochosos e as pegadas da actividade humana compoñen unha imaxe ampla e cambiante. No medio desta contorna, a área recreativa ofrece un lugar no que deterse, descansar e contemplar con calma un territorio que cambia coa luz e co paso das estacións.
O río Eo discorre pola parte baixa desta contorna e axuda a comprender como a auga foi modelando lentamente o relevo, abrindo vales e buscando o seu camiño entre as montañas. Xunto a el atopamos vexetación de ribeira, antigos muíños e espazos nos que o son da auga acompaña o percorrido.
Muíño do Ferreiro.
Muíño do Ferreiro.
Muíño do Ferreiro.
A área dispón tamén de merendeiros e constitúe un bo punto de partida para descubrir a contorna a pé. Desde aquí pódese percorrer a Ruta da Mina, que avanza xunto ao Eo ata unha antiga explotación aurífera, ou internarse na Fraga da Marronda, seguindo un itinerario entre bosques, afluentes, antigas pontes, muíños e outras pegadas da relación entre as persoas e o monte.
No alto do miradoiro atópase unha escultura de San Francisco de Asís. Publicouse que a imaxe foi instalada en 2010 e, debido ao seu peso e á dificultade de acceso, tivo que ser trasladada ata o miradoiro en helicóptero. A iniciativa contou co apoio de emigrantes galegos establecidos en Cataluña e da Asociación Amigos da Marronda, creada por veciños de Baleira para protexer, divulgar e poñer en valor este espazo natural.
Miradoiro.
Na contorna tamén atopamos un hórreo e varias ouriceiras, recintos de pedra utilizados tradicionalmente para gardar os ourizos das castañas e protexelos dos animais mentres o froito completaba a súa maduración. Estes elementos lembran que o monte proporcionou ás comunidades locais moito máis que madeira: tamén alimentos, enerxía e outros recursos esenciais para a vida cotiá.
Ouceiras.
Unha xestión forestal sostible como a que promove PEFC axuda a manter estes valores recreativos e, ao mesmo tempo, permite aproveitar responsablemente os recursos renovables do monte. Porque un bosque coidado é tamén un lugar para vivir, traballar e gozar.
O Papel de PEFC
Coidar a auga, xestionar o monte
A auga, a biodiversidade, os recursos forestais e os espazos para o descanso e o recreo forman parte dos moitos beneficios que ofrecen os montes. Para mantelos é necesario xestionar o territorio cunha mirada ampla, tendo en conta tanto os seus valores ambientais como as necesidades das persoas que viven, traballan ou gozan del.
A xestión forestal sostible contribúe a protexer o solo fronte á erosión, coidar as canles e a vexetación de ribeira e reducir os impactos que os traballos forestais poden ocasionar. Ao mesmo tempo, permite aproveitar de forma responsable recursos renovables como a madeira, a leña, as castañas e outros produtos do monte.
Tamén debe considerar os seus usos sociais. Camiñar por un bosque, descansar xunto a un río ou contemplar unha paisaxe son experiencias que favorecen o noso benestar e nos axudan a coñecer e valorar o contorno. Para que poidan manterse no tempo, o aproveitamento forestal e o uso recreativo deben desenvolverse de maneira compatible coa conservación dos seus valores naturais.
PEFC promove unha xestión forestal sostible que busca ese equilibrio e traballa para que servizos ecosistémicos como a regulación da auga, a protección do solo, a conservación da biodiversidade ou as oportunidades de recreo sexan coñecidos e valorados pola sociedade. Porque un monte ben xestionado é un monte vivo: proporciona recursos renovables, xera oportunidades e continúa ofrecéndonos lugares para gozar.
