A medida que avanzamos desde Fonfría cara á Fonsagrada, as construcións que atopamos permítennos descubrir outra das grandes relacións entre o monte e a sociedade: o aproveitamento da madeira para crear espazos nos que vivir, traballar, gardar alimentos ou atopar refuxio.
Durante xeracións, as comunidades destas montañas construíron cos recursos que tiñan ao seu alcance. A pedra, a lousa, a madeira e as fibras vexetais combinábanse para responder ao clima, ás actividades do campo e ás necesidades de cada familia. Hoxe, a innovación e as novas tecnoloxías permiten que a madeira siga formando parte da nosa arquitectura, desde a rehabilitación de edificios históricos ata a construción de vivendas e edificios de varias plantas.
A madeira é un material natural e renovable que conecta o monte cos lugares que habitamos. Cando procede de bosques xestionados de forma sostible e conta con certificación PEFC, podemos coñecer a súa orixe e aproveitar este recurso con garantías para seguir construíndo o futuro.
Imaxe cedida por Olladas de Barbeitos. A Fonsagrada
MADEIRA CON HISTORIA
A arquitectura tradicional da Fonsagrada está profundamente ligada ao territorio. Non se elixían os materiais nun catálogo: aprendíase a recoñecer o que ofrecía a contorna e a utilizalo con enxeño. A pedra e a lousa protexían fronte a un clima esixente, mentres que a madeira permitía levantar estruturas, pechar ocos, construír portas e chans, fabricar mobles, ferramentas e apeiros ou crear pequenas edificacións auxiliares.
Tamén proporcionaba calor. A leña recollida nos montes axudaba a cociñar, quentar as vivendas e facer máis levadíos os invernos de montaña. Cada parte do recurso atopaba unha utilidade e formaba parte dunha economía cotiá baseada en aproveitar o dispoñible e evitar o desperdicio.
Hórreos: construír para conservar
Os hórreos son un dos exemplos máis recoñecibles no teu Camiño da relación entre monte, agricultura e arquitectura. Non xurdiron para decorar a paisaxe, senón para resolver unha necesidade esencial: gardar e conservar as colleitas, manténdoas ventiladas e protexidas da humidade e dos animais.
Na Fonsagrada atopamos unha tipoloxía propia, xeralmente construída en madeira e elevada sobre apoios de pedra. Xunto a exemplares de planta cadrada aparecen outros de planta octogonal, especialmente singulares. A súa forma, os materiais utilizados e cada unha das súas pezas responden a unha función aprendida e perfeccionada durante xeracións.
Horreo en Ferreirous. A Fonsagrada
Horreo en Ferreirous. A Fonsagrada
Horreo en Paradavella. A Fonsagrada
Horreo en A Fontaneira. Baleira
Ao longo do Camiño e nas aldeas próximas aínda podemos atopar hórreos, pallozas, cubertas, pechamentos e outros elementos que amosan a importancia histórica da madeira. Son construcións que gardan alimentos, pero tamén coñecementos: cóntannos como as persoas aprenderon a utilizar os recursos do monte para adaptarse ao territorio.
PEFC traballa para que o aproveitamento da madeira continúe formando parte das nosas paisaxes e da nosa economía, asegurando que o recurso proceda de montes xestionados de forma sostible.
CONSTRUÍR CON MADEIRA
A madeira non pertence unicamente á arquitectura do pasado. As novas técnicas de deseño, cálculo, transformación e fabricación ampliaron enormemente as súas posibilidades. Hoxe pode utilizarse en vivendas, equipamentos públicos e edificios de varias plantas, tanto en estruturas como en fachadas, cubertas, carpintarías, revestimentos ou mobiliario.
Imaxe cedida por Olladas de Barbeitos. A Fonsagrada.
Produtos como a madeira laminada ou os paneis estruturais permiten fabricar pezas de gran tamaño, resistentes e precisas. Moitos compoñentes poden prepararse previamente en taller e chegar á obra listos para a súa montaxe. A madeira pode combinarse, ademais, con pedra, vidro, aceiro, formigón ou outros materiais, utilizando cada un alí onde resulte máis axeitado.
Construír con madeira non significa regresar ao pasado. Significa aplicar o coñecemento e a tecnoloxía actuais a un recurso natural, renovable e capaz de ofrecer solucións para a arquitectura do presente e do futuro.
Espazos que tamén se senten
A madeira non só serve para soster un edificio: tamén inflúe na forma en que o percibimos. As súas vetas, as súas tonalidades e a súa textura fan visible a orixe natural do material. A luz sobre unha superficie de madeira, o tacto dun pasamáns, o son dunha estancia revestida ou o seu aroma característico poden cambiar a nosa experiencia dun espazo.
Moitas persoas asocian a madeira coa calidez, o refuxio e a proximidade á natureza. Por iso está presente en lugares nos que se busca crear ambientes acolledores: vivendas, aloxamentos, bibliotecas, centros culturais, escolas ou espazos de descanso.
Tamén o mobiliario nos permite incorporar o bosque á nosa vida cotiá. Unha mesa, unha cadeira ou un andel poden acompañarnos durante moitos anos, formar parte da nosa historia e gardar recordos dos espazos e momentos compartidos ao seu redor. Cando o tempo deixa a súa pegada, estas pezas poden repararse, restaurarse ou recibir unha nova vida. Esa capacidade de permanecer, renovarse e seguir acompañándonos é tamén un dos agasallos que nos ofrece a madeira.
CARBONO QUE PERMANECE
Os bosques cumpren unha función esencial fronte ao cambio climático: capturan e almacenan carbono.
Unha parte dese carbono permanece no bosque, nas árbores, na vexetación e no solo. Cando a madeira se aproveita para fabricar un produto, o carbono almacenado non desaparece: continúa dentro dunha viga, unha porta, un chan ou un moble durante toda a súa vida útil. Canto máis duradeiro sexa o produto e máis tempo se utilice, máis se prolongará ese almacenamento.
Por iso, un edificio construído con madeira pode entenderse tamén como un depósito de carbono. E se os seus elementos se manteñen, reparan ou reutilizan en novas construcións, ese carbono pode permanecer almacenado aínda máis tempo.
A captura e o almacenamento de carbono son servizos ecosistémicos que os bosques proporcionan a toda a sociedade. A madeira permítenos prolongar parte dese servizo máis alá do monte e levalo ata os lugares que habitamos.
Historias gardadas na madeira
Non só os grandes edificios conservan carbono. Tamén o fan os pequenos obxectos de madeira que acompañaron durante xeracións a vida e o traballo das persoas. O Museo Comarcal da Fonsagrada permite descubrir moitos deles e comprender ata que punto o monte estaba presente na vida cotiá desta comarca.
Nas súas salas atopamos mobles, apeiros, recipientes, ferramentas e utensilios relacionados coa casa, a labranza, o monte e distintos oficios rurais. Mentres estas pezas de madeira se conservan, unha parte do carbono capturado polas árbores coas que foron elaboradas continúa almacenada nelas. Pero gardan algo máis: coñecementos, formas de traballar e recordos dunha sociedade que sabía aproveitar os materiais dispoñibles na súa contorna.
Un dos oficios representados é o dos zoqueiros, artesáns que fabricaban zocos a partir dunha peza de madeira. O seu traballo requiría coñecer as propiedades do material e manexar diferentes ferramentas para cortar, baleirar e dar forma a cada peza. Utilizaban formas de madeira para adaptar os zocos ás distintas medidas e elaboraban tamén pezas especiais, nas que cada artesán podía incorporar formas e motivos decorativos propios. Aqueles detalles permitían recoñecer a súa maneira de traballar e convertían un obxecto cotián nunha expresión de identidade.
O Museo foi fundado en 1984 por un padroado formado por veciños da Fonsagrada co propósito de conservar e difundir a memoria cultural da montaña lucense. A súa colección reúne pezas de etnografía, arqueoloxía e arte contemporánea. A sección etnográfica recrea espazos como unha adega, unha forxa e un lar, e dedica apartados aos oficios rurais, á labranza, ao monte, á escola, á relixiosidade e á emigración. A arquitectura popular tamén está presente mediante maquetas, planos e fotografías que amosan os materiais e as formas tradicionais de construír.
Percorrer o Museo permite observar como unha mesma materia prima podía converterse nunha ferramenta, un moble, un recipiente, un apeiro ou un par de zocos. Moitos deses obxectos sobreviviron a quen os fabricou e utilizou. Neles permanecen unidos o carbono que un día capturou a árbore e a memoria das persoas que souberon transformar a súa madeira.
ARQUITECTURA PREMIADA
Na Fonsagrada podemos observar como a madeira conecta a tradición construtiva con novas formas de habitar. Dous proxectos recoñecidos nos Premios de Arquitectura en Madeira CESUGA–Pino de Galicia 2025 amosan esta evolución dun xeito especialmente próximo.
Olladas de Barbeitos: unha nova vida
Nunha ladeira próxima ao Camiño atopábase un antigo cebadeiro de becerros que hoxe ten unha nova vida. O proxecto de Salgado e Liñares Arquitectos transformouno nun aloxamento para viaxeiros, conservando a escala da edificación e dando protagonismo á madeira local.
Unha nova estrutura, distribución e envolvente de piñeiro permitiron cambiar por completo o seu uso. A madeira de proximidade aparece na fachada, nas estruturas, nos teitos, nos pavimentos, nas escaleiras e en distintos revestimentos interiores. O emprego de piñeiro termotratado demostra, ademais, como a tecnoloxía pode mellorar as prestacións do material e ampliar as súas aplicacións, mesmo en espazos húmidos.
O proxecto recibiu o premio na categoría de Obra Nova. A súa transformación lémbranos que construír non sempre significa comezar desde cero: tamén pode consistir en aproveitar o que xa existe, adaptalo a novas necesidades e ofrecerlle outra oportunidade.
Centro Cultural Forges: madeira, cultura e memoria
A antiga casa consistorial da Fonsagrada, construída no século XIX e sen uso desde 2015, foi rehabilitada para acoller o Centro Cultural Forges. O proxecto de FIRM Arquitectura recupera o edificio histórico e incorpora madeira de castiñeiro local certificada PEFC en estruturas, fachadas, carpintarías, pavimentos e revestimentos.
A madeira dialoga cos antigos muros de pedra, axuda a ordenar os novos espazos e achega continuidade, calidez e identidade ao conxunto. Na fachada do patio, os elementos laminados de castiñeiro cumpren varias funcións: sosteñen a envolvente, regulan a entrada de luz e contribúen á protección solar.
O emprego de materiais de proximidade conecta a rehabilitación do patrimonio coa economía local e a xestión dos recursos forestais. Por este compromiso, o edificio recibiu o primeiro Premio Arquitectura en Madeira Sostible PEFC.
Olladas de Barbeitos e o Centro Cultural Forges parten de construcións e necesidades diferentes, pero comparten unha mesma idea: a madeira pode recuperar edificios, crear novos usos e manter a arquitectura vinculada ao territorio.
O Papel de PEFC
Falar de madeira é tamén falar do monte do que procede. A historia dunha viga, unha xanela ou un moble comeza moito antes de chegar ao edificio: nace nun bosque, continúa co traballo de propietarios, xestores e profesionais forestais e avanza a través das empresas que aproveitan, transforman e comercializan o material.
PEFC actúa ao longo de todo ese percorrido. A certificación de Xestión Forestal Sostible permite demostrar que o monte se xestiona atendendo ás súas funcións ambientais, sociais e económicas. Isto significa conservar a súa capacidade produtiva, protexer o solo, a auga e a biodiversidade, manter a súa vitalidade e aproveitar os seus recursos pensando a longo prazo.
A certificación de Cadea de Custodia permite seguir despois o percorrido da materia prima a través das sucesivas etapas de transformación e comercialización. Así, a madeira certificada que atopamos nun edificio pode vincularse de forma verificable cunha orixe forestal xestionada de maneira sostible.
A certificación non converte a madeira en sostible polo simple feito de utilizala: achega a garantía de que coñecemos a súa procedencia e de que existe un compromiso comprobado detrás do material.
O monte proporciona un recurso renovable, a xestión sostible fai posible o seu aproveitamento futuro, a cadea de custodia segue o seu percorrido e a arquitectura transforma a madeira en espazos para as persoas.
Cando eliximos madeira certificada PEFC, eliximos moito máis ca un material. Recoñecemos o traballo de quen coida e xestiona os montes, apoiamos unha economía vinculada ao territorio e contribuímos a que o carbono capturado polas árbores permaneza almacenado en produtos útiles e duradeiros.
Do monte que percorres á madeira que habitas, todo forma parte dunha mesma historia.
