Ao superar o Alto da Vacariza e avanzar cara a Castroverde, o Camiño Primitivo deixa atrás as montañas máis elevadas e intérnase nunha paisaxe de formas máis suaves. Prados, terras de cultivo, aldeas e superficies arboradas sucédense nun territorio no que o monte forma parte da vida cotiá.
Nestes montes conviven árbores que acompañaron as comunidades durante xeracións con masas forestais destinadas a producir madeira e outros recursos. Unhas destacan pola súa antigüidade, a súa relación cun lugar ou as historias que gardan; outras medran para ser aproveitadas e transformadas en vivendas, mobles, papel, embalaxes e numerosos produtos que utilizamos cada día. Todas poden formar parte dunha paisaxe viva, diversa e en constante transformación.
Un medio rural vivo necesita persoas que traballen e atopen oportunidades nel. Aproveitar responsablemente os recursos do monte xera actividade, sostén empresas e empregos locais e axuda a manter o vínculo de propietarios e comunidades coas súas terras. Porque cando o monte ten valor para quen vive ao seu redor, tamén existen máis razóns para coidalo, xestionalo e manter viva a paisaxe.
MONTE CON FUTURO
A paisaxe forestal de Castroverde non pertence unicamente ao pasado. Na contorna do Alto da Vacariza e noutras zonas do municipio, o peregrino atravesa unha paisaxe na que o monte tamén mostra a súa dimensión produtiva. As masas de coníferas conviven con carballos, castiñeiros, bidueiros e outras frondosas, formando un mosaico forestal pertencente tanto a propietarios particulares como a comunidades de montes.
Ademais de cumprir numerosas funcións ambientais e sociais, estas árbores proporciónannos madeira, un recurso natural e renovable co que se constrúen vivendas e se fabrican mobles, chans, papel, cartón, embalaxes e moitos outros obxectos cotiáns. En determinados usos, pode substituír materiais procedentes de recursos fósiles e axudarnos a avanzar cara a unha economía máis renovable e circular.
Pero detrás do percorrido que leva a madeira desde o monte ata o produto final atópase o traballo de moitas persoas. Propietarios e comunidades xestionan os seus montes; os enxeñeiros forestais planifican e as empresas realizan os aproveitamentos; transportistas, serradoiros e outras industrias clasifican e transforman a madeira. Castroverde reúne un significativo tecido de pequenas empresas vinculadas a estas actividades, capaces de traballar cun recurso próximo e xerar emprego e coñecemento profesional no medio rural.
O aproveitamento responsable proporciona ingresos aos propietarios, mobiliza a economía local e ofrece razóns para seguir atendendo e xestionando os montes. Non significa cortar sen planificación, senón decidir que traballos necesita cada masa, cando realizalos e como compatibilizar a produción de madeira coa protección do solo, a auga, a biodiversidade e a paisaxe.
Moitas superficies forestais da contorna e empresas vinculadas ao seu aproveitamento contan con certificación PEFC. A xestión forestal sostible coida a orixe do recurso e a certificación da cadea de custodia permite seguir a madeira ao longo do seu percorrido. Así, o monte que contempla o peregrino pode estar conectado con empresas próximas e, finalmente, con produtos certificados que chegan á nosa vida cotiá.
Detrás da madeira hai árbores, pero tamén propietarios, traballadores, empresas e comunidades que manteñen vivo o territorio.
CASTELO E A SÚA PAISAXE
Antes de continuar cara Lugo, a silueta da Torre-Fortaleza de Castroverde invita a dirixir a mirada cara ao alto. Situada sobre unha elevación que domina a vila, formou parte dunha antiga fortaleza medieval da que hoxe se conservan a Torre da Homenaxe e restos das súas murallas. A súa posición permitía vixiar os camiños e controlar visualmente un amplo espazo circundante.
Desde este lugar compréndese especialmente ben a relación entre patrimonio e paisaxe. A torre non se explica unicamente polos seus muros, senón tamén pola elevación sobre a que foi construída, polas vías que discorrían aos seus pés e polo territorio que podía contemplarse desde ela. Prados, aldeas, camiños e superficies forestais forman parte dese escenario histórico.
Hoxe, a fortaleza continúa sendo unha referencia visual e simbólica para Castroverde. A súa imaxe está presente mesmo no escudo municipal e lembra que a paisaxe axuda a comprender o patrimonio, do mesmo xeito que os elementos históricos enriquecen a nosa maneira de contemplar a paisaxe.
Na actualidade é un Ben de Interese Cultural e forma parte do patrimonio protexido do municipio. A súa protección alcanza tamén a paisaxe que a rodea. A delimitación do territorio histórico do Camiño Primitivo recoñece expresamente o valor das vistas da fortaleza, especialmente durante a aproximación desde Vilabade. Isto lémbranos que o patrimonio non está formado unicamente polos monumentos: tamén polos camiños, os campos, as árbores e as perspectivas que nos permiten contemplalos e comprender a súa relación co lugar.
O Camiño Primitivo permite descubrir esta relación a un ritmo pausado. Ao achegarnos a Castroverde, a torre orienta a nosa mirada e invítanos a imaxinar cantas persoas contemplaron desde alí estes montes antes ca nós.
Outra mirada sobre Castroverde
A paisaxe que rodea o castelo pode contemplarse tamén desde o Miradoiro de A Lomba, situado nun dos puntos máis elevados da vila, a uns 650 metros de altitude. Pódese chegar ata el camiñando desde o núcleo de Castroverde e ofrece unha perspectiva diferente sobre a torre, as vivendas e o territorio que se estende ao seu redor.
Desde A Lomba compréndese mellor a posición escollida para levantar a antiga fortaleza. A torre álzase sobre un outeiro e mantén unha estreita relación visual co relevo que a rodea. Montes, superficies arboradas, prados, terras agrarias e pequenos núcleos forman unha paisaxe na que se atopan natureza, historia e actividade humana.
Contemplar o castelo desde o miradoiro permítenos velo non como un elemento illado, senón como parte dun territorio que debía observar, controlar e protexer. Hoxe esa mesma panorámica invítanos a descubrir como os bosques, os campos, os camiños e a vila continúan construíndo xuntos a paisaxe de Castroverde.
A CATEDRAL DE CASTROVERDE
Antes de chegar a Castroverde, o Camiño Primitivo ofrece dúas posibilidades: seguir o trazado oficial por Vilalle ou tomar o camiño antigo por Vilabade, algo máis longo. Quen elixe esta segunda opción atopa a igrexa de Santa María de Vilabade, coñecida como a catedral de Castroverde e un dos principais monumentos do municipio.
As súas orixes están vinculadas á acollida de peregrinos e á presenza franciscana. O edificio, declarado Ben de Interese Cultural, reúne elementos de distintas épocas, como a súa portada gótica, o pórtico neoclásico, as pinturas murais e varios retablos. Entre eles destaca o retablo maior barroco do século XVIII, obra de Francisco Lens.
A estrutura tradicional de madeira da cuberta lembra, ademais, que este material non só estivo presente nas vivendas e construcións rurais, senón tamén en edificios concibidos para perdurar e custodiar a memoria colectiva.
Ao lado da igrexa atópase o Pazo de Vilabade, unha antiga residencia señorial que completa un dos conxuntos históricos máis destacados de Castroverde. Actualmente funciona como aloxamento de turismo rural, dándolle un novo uso que contribúe a conservar un edificio ligado á memoria do lugar e da imaxe que atopa o peregrino ao seu paso por Vilabade.
TODO NUNHA ÁRBORE
Durante xeracións, o castiñeiro foi unha das árbores máis valiosas do medio rural galego. Antes de que a pataca e outros cultivos se xeneralizasen, a castaña desempeñou un papel fundamental na alimentación de moitas zonas de Galicia. Consumíase fresca, asada ou cocida, pero tamén podía secarse e conservarse durante meses ou transformarse en fariña.
Os seus froitos serviron tradicionalmente de alimento para os animais domésticos e seguen alimentando numerosas especies de fauna silvestre. As súas flores ofrecen recursos aos insectos polinizadores e permiten obter mel de castiñeiro, os seus troncos, ocos e fendas poden ofrecer refuxio a numerosas especies, mentres que a súa copa proporciona sombra e acubillo. A súa leña tamén se aproveita para quentar os fogares e cociñar. Unha soa árbore participa así en moitas relacións diferentes.
Grazas á súa resistencia e durabilidade, a madeira de castiñeiro utilizouse tradicionalmente en vigas, cubertas, corredores, portas, chans, mobles, apeiros, peches e toneis. Parte dela aínda permanece en construcións e obxectos que levan moitas décadas, e mesmo séculos, prestando servizo.
Lonxe de ser un material do pasado, hoxe continúa empregándose na rehabilitación de construcións tradicionais, a carpintaría, o mobiliario, os revestimentos e a arquitectura contemporánea. O seu aproveitamento responsable permite manter vivos coñecementos transmitidos durante xeracións e obter produtos renovables, duradeiros e capaces de acompañarnos durante moitos anos.
Soutos con memoria
A importancia que tiveron os castiñeiros aínda pode lerse no mapa. Nomes como Soutomerille e Souto de Torres conservan a palabra galega souto, coa que se designa un terreo poboado de castiñeiros, xeralmente coidado para obter froito, madeira, leña e outros recursos.
En Soutomerille, esa memoria permanece tamén na paisaxe. O percorrido intérnase por antigas corredoiras entre castiñeiros, carballos e outros exemplares centenarios. Xunto a unha delas medra o Castiñeiro da Corredoira, un exemplar de máis de tres séculos cuxas raíces parecen abrazar un dos vellos muros de pedra. Preto do castro da Croa atópase outro exemplar destacado, coñecido como Castiñeiro do Neto.
Pero Soutomerille non é unicamente un lugar de árbores centenarias. O bosque e os camiños envolven un conxunto de gran valor histórico, cultural e paisaxístico. Nel atópanse a igrexa de San Salvador, reformada en 1619 e con elementos que remiten a unha construción anterior; un pequeno cemiterio realizado en pedra; as casas-torre de Arriba e de Abaixo; e os restos do asentamento castrexo da Croa, xunto ás formacións rochosas coñecidas como Asentos dos Mouros. O Camiño Primitivo atravesa este espazo e enlaza os seus diferentes elementos.
Na contorna da igrexa medrou ademais outro gran castiñeiro que caeu durante un temporal en 2015. O seu tronco foi trasladado posteriormente xunto ao albergue de Castroverde, onde se conserva como recordo dunha árbore que formara parte durante xeracións da imaxe e da memoria do lugar.
Soutomerille permite comprender que o patrimonio non está formado unicamente por edificios, xacementos ou árbores considerados por separado. As corredoiras, os muros, o castro, a igrexa, o cemiterio e os castiñeiros forman unha paisaxe cultural construída ao longo do tempo. Moitos dos soutos que hoxe admiramos son tamén o resultado de xeracións de selección, plantación, enxerto, poda, limpeza, recollida e transmisión de coñecementos. A súa permanencia depende de que continúen sendo coidados e de que eses coñecementos non se perdan.
O Papel de PEFC
En Castroverde, a relación entre o monte e as persoas pode observarse de moitas formas: nos castiñeiros centenarios e nos soutos coidados durante xeracións, na madeira conservada en construcións tradicionais, nas superficies forestais que proporcionan recursos e nas empresas e profesionais que os aproveitan e transforman.
PEFC promove unha xestión forestal sostible que busca manter a capacidade dos montes para proporcionar madeira e outros recursos, pero tamén conservar a súa biodiversidade, protexer o solo e a auga, almacenar carbono e ter en conta os seus valores sociais, culturais e paisaxísticos. A certificación permite comprobar, mediante unha avaliación independente, que esa xestión responde a criterios de sustentabilidade.
A conexión continúa fóra do monte a través da Cadea de Custodia, que permite seguir os materiais forestais certificados durante a súa transformación e comercialización. Deste xeito, o selo PEFC axuda o consumidor final a recoñecer produtos vinculados a fontes xestionadas responsablemente.
Esta relación resulta especialmente visible en Castroverde, onde conviven superficies forestais e numerosas empresas certificadas. Elixir produtos co selo PEFC permite valorar unha cadea que comeza no monte, xera actividade e emprego no medio rural e achega á nosa vida cotiá recursos naturais e renovables.
