As áreas forestais galegas albergan un importantísimo patrimonio natural, prehistórico, histórico, etnográfico e cultural que é obrigado preservar.
Ao cruzar o límite que separa o concello de Pedrafita do Cebreiro co de Triacastela, adentraraste nun espazo Reserva da Biosfera, figura de protección internacional que destaca pola súa gran beleza natural e pola riqueza cultural e etnográfica. Trátase dunha Área de Especial Interese Paisaxístico con espazos ZEC (Zona de Especial Conservación) e ZEPVN (Zona de Especial Protección de Valores Naturais).
Triacastela oculta nos seus montes moitos segredos aínda por descubrir, e outros achados impresionantes como a Cova de Eirós.
Fomentar entre os propietarios e xestores forestais o coñecemento relacionado coa presenza de espazos protexidos, valores culturais, patrimoniais ou recreativos nos seus terreos e as implicacións que as súas accións poden ter na súa conservación, é un dos moitos obxectivos de PEFC.
Reserva da Biosfera Ribeira Sacra e Serras do Oribio e Courel
As Reservas da Biosfera son territorios cuxo obxectivo é harmonizar a conservación da diversidade biolóxica e cultural e o desenvolvemento económico e social a través da relación das persoas coa natureza.
Establécense sobre zonas ecoloxicamente representativas ou de valor único, en ambientes terrestres, costeiros e mariños, nas cales a integración da poboación humana e as súas actividades coa conservación son esenciais.
As Reservas son tamén lugares de experimentación e de estudo do desenvolvemento sostible, que deben cumprir tres funcións básicas, a conservación da biodiversidade e dos ecosistemas que conteñen, o desenvolvemento das poboacións locais, e unha función loxística de apoio á investigación, á formación e á comunicación.
O 15 de setembro de 2021 foi declarada Reserva da Biosfera Ribeira Sacra e Serras do Oribio e Courel polo Consello Internacional de Coordinación do Programa Man and the Biosphere (MaB) da UNESCO, converténdose na sétima reserva da biosfera de Galicia. Deste xeito, consolídase o recoñecemento á riqueza do noso patrimonio natural en todo o mundo.
A Reserva da Biosfera Ribeira Sacra e Serras do Oribio e Courel é a segunda máis grande da Comunidade, xa que abarca unha superficie total de 306.534,77 hectáreas de 23 municipios das provincias de Lugo e Ourense, dos cales, percorrerás 5 deles no teu Camiño cara a Santiago: Triacastela, Samos, Sarria, Paradela e Portomarín.
Esta figura de protección internacional esténdese polos canóns do Sil e polo río Miño e destaca pola súa gran beleza natural, cultural e etnográfica.
A entidade xestora é a Dirección Xeral de Patrimonio Natural Consellería de Medio Ambiente, Territorio e Vivenda Xunta de Galicia.
O territorio da Reserva engloba ata un total de 9 espazos protexidos, 6 Zonas de Especial Conservación (ZEC), un Monumento Natural, un Espazo Natural de Interese Local e un Xeoparque mundial da UNESCO (Montañas do Courel).
Entre os seus ecosistemas atópanse un gran número de hábitats ameazados, así como outros considerados raros ou pouco representativos no conxunto da Rexión Bioxeográfica Atlántica. Xunto aos hábitats naturais, o territorio alberga hábitats seminaturais de gran valor ambiental, como os bosques de castiñeiros, ou os distintos tipos de sistemas agroforestais, que serven de sustento a unha rica flora e fauna. As variacións bioxeográficas foron igualmente determinantes para a preservación no territorio dun rico elenco de fungos, liques, briófitos, plantas vasculares, invertebrados e vertebrados, con moitas especies endémicas, raras ou ameazadas de desaparición no contexto Atlántico ou Ibérico.
Faga clic aquí para ver o mapa de áreas protexidas de Galicia.
Castiñeira de Ramil, máis de oito séculos de vida
A pé do Camiño Francés, na aldea de Ramil (Triacastela), sorprenderaste ao ver un espectacular castiñeiro con máis de 800 anos de vida e uns 9 metros de perímetro, denominado Castiñeira de Ramil.
En recoñecemento as súas excepcionais características e historia, o 28 de febreiro de 2022, publícase no Diario Oficial de Galicia a súa incorporación ao Catálogo galego de árbores senlleiras.
O Catálogo galego de árbores senlleiras foi creado en 2007 pola Xunta de Galicia, coa finalidade de protexer aquelas árbores ou formacións de calquera especie, tanto autóctona como foránea, situadas en terreos de propiedade pública ou privada, merecedoras de medidas específicas de protección en atención ás excepcionais características da súa porte, dendrometría, idade, rareza, significación histórica ou cultural, interese científico, educativo, estético, paisaxístico ou calquera outra circunstancia que lle faga merecedora dunha especial protección.
Coa incorporación da Castiñeira de Ramil, son xa 20 os castiñeiros que forman parte do Catálogo, a segunda especie máis representada no mesmo tan só por detrás dos carballos, que suman 27.
Na actualidade, forman parte do Catálogo un total de 182 elementos, dos cales inclúe 144 exemplares e 38 formacións arbóreas, pertencentes a 79 especies diferentes.
O concello de Triacastela xa tramitou unha nova solicitude para incorporar un fermoso exemplar de nogueira centenaria enraizada directamente sobre a roca, situada diante da Casa da Ponte, antiga Ferrería do século XVI, que tamén foi mesón de peregrinos e que recentemente foi rehabilitada.
Canto por Descubrir!! Cova de Eirós
As áreas forestais galegas albergan un importantísimo patrimonio natural, prehistórico, histórico, etnográfico e cultural que é obrigado preservar. Os costumes e evolución social das comunidades humanas que habitaron o territorio en épocas afastadas, xunto coa gran superficie que ocupan os montes en Galicia explican a existencia nas áreas forestais de moitos xacementos arqueolóxicos e innumerables bens culturais.
Moi preto de Ramil, atópase o Castro de Triacastela, e os Castros de Lagares e o de San Andreau sitúanse máis ao norte.
Aquí poderás descargar as súas fichas (fonte: concello de Triacastela):
Cova Eirós
No municipio de Triacastela atópanse diferentes cavidades xeradas no interior de bandas calcáreas que cruzan o territorio, moitas delas coñecidas polos veciños desde hai anos e posiblemente moitas máis por descubrir.
O xacemento arqueo-paleontolóxico de Cova Eirós está situado na aldea de Cancelo, no termo municipal de Triacastela. A entrada á cavidade está situada na ladeira NNW do Monte Penedo, na Serra do Oribio, a 780 metros de altura sobre o nivel do mar.
Fuente: USC
A cavidade ten unha lonxitude de 104 metros, cunha boca de entrada de 2 metros de altura e 3,5 metros de anchura na actualidade. A entrada estréitase tras os sete primeiros metros de percorrido, dando paso a unha gatera de aproximadamente 15 metros de lonxitude. A continuación accédese á sala de maiores dimensións da cova (“Sala Principal ou do Mamut”), cunha lonxitude duns 15 metros, unha anchura máxima de 6 e unha altura máxima duns 5 metros. A maior concentración de paneis decorados identificáronse nesta sala. Nas súas paredes áchanse numerosos motivos pintados e gravados a unha altura media ou baixa. Aínda que se localizaron figuras en todos os sectores da sala.
En xeral os motivos son de pequenas dimensións, fortemente condicionados polos espazos e superficies que ofrece a cavidade. En canto á temática, destacan a nivel cuantitativo os puntos ou trazos de pintura; os trazos finos gravados, illados ou en conxuntos; zoomorfos, tanto pintados como gravados (bóvidos e posibles cérvidos, équidos e carnívoros), moitos deles incompletos (representacións parciais de liñas cérvico-dorsais, cuartos traseiros, etc.); seguidos pola representación de signos.
No xacemento de Cova Eirós foi achado un pequeno colgante realizado sobre un canino perforado, probablemente de raposo. Xunto a esta evidencia, apareceron varios restos de industria ósea, destacando unha lanza decorada recuperada nos niveis do Paleolítico superior, mentres que do Paleolítico medio foron recuperados numerosos artefactos líticos, puntas e lascas en cuarcita.
Inicialmente Cova Eirós foi recoñecida como destacado xacemento paleontolóxico, debido á existencia de restos de úrsidos. A finais da década dos 80 a Universidade da Coruña realizou varias campañas de escavación recuperando ao redor de 4.000 restos de osos, pertencentes a un número mínimo de 43 individuos (Grandal, 1993). Cova Eirós converteuse nun dos xacementos con restos de Ursus spelaeus ou Oso das carvernas máis importantes da Península Ibérica. A partir do 2008, iníciase unha nova etapa de escavacións e investigación por parte da Universidade de Santiago de Compostela.
O xacemento de Cova Eirós ofrece a secuencia estratigráfica máis completa para o estudo do Paleolítico medio e superior en Galicia. Este feito permite comparar directamente a evolución da tecnoloxía, as estratexias de subsistencia, de adaptación e explotación do territorio entre os Neandertales e sapiens do Noroeste. Cova Eirós convértese nun lugar de referencia para a reconstrución da evolución do poboamento das Serras Orientais de Galicia e a súa relación cos asentamentos ao aire libre ou en abrigo doutras rexións do Noroeste.
Aínda que non se atoparon ata o momento fósiles humanos nos diferentes niveis estratigráficos, estes niveis correspóndense á presenza do home Neandertal e sapiens que habitaron as Serras Orientais hai máis de 45.000 anos, e a súa asociación cos achados de ferramentas características de cada un destas orixes, lascas, raspadeiras e os restos da súa manufactura, empregando o cuarzo e cuarcita para procesar os animais cazados, as súas peles e na fabricación de ferramentas en madeira.
Debido á fraxilidade e a conservación de pinturas e gravados, o acceso estará restrinxido a investigadores, especialistas, ou persoal autorizado. Estudarase a creación dunha réplica, física ou virtual, co fin de garantir a súa conservación.
En 2019 a Xunta recoñeceu a Cova Eirós de Triacastela como Ben de Interese Cultural (BIC).Fonte: GEPNAAT, Grupo de Estudos para a Prehistoria do NW Ibérico–Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio, da Universidade de Santiago de Compostela.
Que saber?
Os Fornos
Podería resultarche curioso coñecer un pouco máis sobre os usos dos fornos en Galicia, aproveitando que a poucos quilómetros do núcleo principal de Triacastela poderías observar algúns deles, nas aldeas de Cancelo, Vilarce e San Salvador. En todos estes casos, de propiedade privada.
Fuente: Concello Triacastela
Tras a moenda do gran nos muíños, procédese á elaboración da masa do pan (fariña, auga e sal), que se deixa repousar varias horas na artesa, un recipiente grande de madeira, xeralmente con catro patas e tapa, máis estreito no fondo que na parte superior. Despois, a masa introdúcese no forno, composto por unhas lousas (lareira) sobre as que se asenta unha cámara de pedra cunha bóveda de entre 1’5-2’2 m de diámetro. Só se deixa unha pequena abertura de 0’5 x 0’5m para meter a masa, que despois se pecha cunha lousa selada. Tres horas despois, o pan está listo, así que xa se pode retirar cunha pa longa de madeira.
Se o forno é particular adoita configurarse como un recinto de pedra e cuberta a unha auga que se arrima a unha das fachadas da vivenda ou dalgunha das edificacións da casa (como un alpendre). Tamén se pode atopar dentro da propia vivenda.
Se o forno é de uso comunitario, será unha estrutura illada con cuberta a dúas augas (semellante a un muíño), emprazada nun espazo accesible a todos os veciños. Neste caso, cada unidade familiar ten asignado un número concreto de fornadas, cada veciño ten que levar a súa propia leña e debe deixalo limpo.
Aplicando certas modificacións, tamén había fornos para cocer recipientes de barro e tellas.
Por se non tes ocasión, deixámote as súas fichas para que as poidas descargar e visualizar as fichas dos fornos do concello de Triacastela (fonte: concello de Triacastela):
A xeoloxía de Triacastela tamén está relacionada con outro tipo de fornos
A pedra calcaria, elemento destacado da xeoloxía deste territorio, favoreceu a formación de covas e propiciou a tradición entre os peregrinos de recoller unha destas pedras e transportala a Castañeda, en Arzúa, onde se queimaba nun forno para formar o cal que selaba as pedras que forman a Catedral de Santiago, feito relatado no Códice Calixtino.
O feito de que hoxe se descoñeza o lugar onde puideron estar situados estes fornos nos que se facía a argamasa e que estivesen a máis de 40 km de Santiago deu lugar a variadas conxecturas. É unha das cuestións aínda non resoltas.
O concello de Triacastela habilitou preto da casa do concello un espazo con pedras que simboliza esta historia. Ao seu lado, unha escultura dun peregrino, tallada en madeira. Cada ano, desde fai máis dunha década, profesionais da motoserra participan na Feira de Artesanía e produtos da zona de Triacastela realizando esculturas en madeira, principalmente de piñeiro, que despois se colocan en distintos puntos do pobo para o goce de habitantes e visitantes.
Toponimia
Os topónimos son os nomes cos que identificamos os distintos espazos do territorio. Habitualmente, aluden a algunha característica especial da zona ou á construción máis significativa que alí se localiza, ao uso que se lle daba a esa parte do territorio e ás especies vexetais máis abundantes. Por iso, o seu estudo permite afondar na nosa historia.
O Camiño de Santiago entra no concello de Triacastela por un lugar denominado Campo de Furco, nome que fai referencia a unha antiga medida de lonxitude, ou furco, que equivalía á sexta parte da vara, e que se corresponde coa distancia máxima existente entre o extremo do dedo polgar e do índice.
Biduedo é o primeiro núcleo de poboación co que te atopas, e o seu nome indícanos que se trata dun lugar onde abundan os bidueiros.
Na túa viaxe atravesarás outros núcleos que responden a esa mesma lóxica, e poderás observar o elevado número de lugares que a través do seu nome transmiten a importancia dos montes e do arborado nesa localización: O CASTIÑEIRO, MONTE, O BIDUEDO…
A dispersión dos núcleos de poboación, a repartición da terra en parcelas moi pequenas (minifundismo) e a orografía irregular son algúns dos factores que explican que en Galicia se localicen máis de 38.000 nomes de núcleos de poboación (un terzo do total de España) e máis de 2.000.000 microtopónimos.
E a que se debe o nome de Triacastela??
Aínda que a segunda parte do topónimo Triacastela pode levarnos a pensar na antiga presenza de tres castelos no territorio, sabido é que a forma latina CASTELLA é o plural neutro de CASTELLUM, derivado de CASTRO, “castelo, campamento, castro”. Por tanto, fai referencia á existencia de “tres castros pequenos neste territorio”, cuxa orixe xa se recolle nun documento do mosteiro de Samos do ano 922, mosteiro que poderás visitar se continúas o teu Camiño por Samos.
Bifurcación del Camino
No extremo occidental de Triacastela, preséntansenos dous itinerarios posibles, por Samos ou por San Xil.
O roteiro orixinal por Samos, tramo máis longo, discorre as beiras do río Oribio e permitiranos visitar o Mosteiro de San Xulián de Samos.
A variante por San Xil, é un itinerario que se interna por frondosos bosques e vales sucados por encaixados cursos fluviais, contando con numerosos enclaves de valor natural, como na parroquia de Balsa. Tras pasar A Balsa, por unha costa pronunciada tamén poderás observar a Fonte dos Lameiros.
O Papel de PEFC
Fomentar entre os propietarios e xestores forestais o coñecemento relacionado coa presenza de espazos protexidos, valores culturais, patrimoniais ou recreativos nos seus terreos e as implicacións que as súas accións poden ter na súa conservación, é un dos moitos obxectivos de PEFC.
Galicia, conta cun patrimonio natural incomparable de excepcional valor, que é unha dos principais acenos de identidade da nosa comunidade e require a súa adecuada conservación para satisfacer as necesidades das xeracións presentes e futuras.
Na Rede galega de espazos protexidos están representados os principais ecosistemas, paisaxes ou hábitats presentes en Galicia. Inclúe aqueles lugares necesarios para asegurar o mantemento dos procesos ecolóxicos esenciais e a preservación da diversidade xenética.
PEFC promove e fomenta entre os propietarios o nivel de coñecemento da lexislación das áreas protexidas situadas no seu territorio, incluíndo a súa identificación, rexistro cartográfico e afeccións no de plan de xestión do monte.
