O Camiño Primitivo entra en Galicia polo Alto do Acevo, un porto de montaña situado a 1.030 metros de altitude. Antes de emprender o descenso cara á Fonsagrada, paga a pena deterse e mirar. Desde aquí, o relevo abre unha desas panorámicas que invitan a baixar o ritmo e observar como as montañas se suceden no horizonte e as ladeiras compoñen unha paisaxe que nunca é exactamente a mesma: cambia coa luz, a néboa, a chuvia, as estacións e as cores da vexetación.
O que contemplamos é moito máis ca unha imaxe bonita. O relevo orienta o percorrido da auga, condiciona a presenza de bosques, pasteiros e matogueiras, e influíu na localización de aldeas, camiños e terreos de cultivo. As diferentes formacións vexetais achegan texturas, volumes e cores que converten a paisaxe nun mosaico vivo. Ademais, a propia toponimia axúdanos a lela: nomes como O Acevo, Monteseiro, A Cabreira ou A Fonsagrada, entre tantos outros lugares e montes, conservan a memoria da relación entre as persoas e o territorio.
Detrás desa paisaxe hai persoas e comunidades que toman decisións sobre o monte: que conservar, que aproveitar, como planificar os traballos, como protexer o solo e a auga ou como previr riscos. A certificación forestal PEFC permite recoñecer e poñer en valor que esa xestión se realiza conforme a criterios de sustentabilidade.
UNHA PAISAXE RECOÑECIDA
Unha paisaxe pode producir unha resposta inmediata: gústanos, reláxanos, sorpréndenos ou fainos sentir pequenos ante a inmensidade da montaña. Non necesitamos coñecer o nome de cada árbore nin entender como se formou o relevo para gozala.
A posibilidade de contemplar, camiñar, respirar, desconectar e gozar da natureza constitúe tamén un beneficio que os ecosistemas proporcionan á sociedade.
O monte tamén se cheira, se escoita e se sente. O cheiro da vexetación húmida despois da chuvia, o aroma das follas, da terra ou das flores; o son do vento entre as árbores, das aves ou da auga; a sensación de frescor baixo a cuberta vexetal ou o contraste da luz e da sombra forman parte da experiencia de camiñar.
Son sensacións que moitas veces percibimos sen deternos a pensar nelas, pero que contribúen ao noso benestar e fan que determinados lugares permanezan na nosa memoria.
O monte ten un valor que non sempre se pode calcular, como o de permitirche vivir esta experiencia. PEFC traballa para que estes beneficios intanxibles dos bosques tamén sexan recoñecidos e valorados.
O Val do Burón, unha paisaxe recoñecida
En Paradanova, o Camiño ofrece dúas alternativas: continuar cara á Fonsagrada ou tomar a variante histórica que pasa pola Proba de Burón. Esta última permite internarse no Val do Burón, recoñecido no Catálogo das Paisaxes de Galicia como Área de Especial Interese Paisaxístico.
Estas áreas son territorios nos que conflúen valores naturais, culturais, patrimoniais e visuais especialmente destacados. O seu recoñecemento lémbranos que unha paisaxe non é só aquilo que contemplamos: tamén conserva formas de vida, usos tradicionais, camiños e elementos que explican a historia do lugar.
No Val do Burón, as ladeiras, os cursos de auga, a vexetación, os prados, as aldeas e os montes forman un mosaico estreitamente relacionado coa presenza humana. Cada camiño, bosque, prado ou núcleo rural constitúe unha peza dun territorio vivo, que debe conservar os seus valores sen perder a actividade que o mantén.
A Fonsagrada forma parte tamén da Reserva da Biosfera Río Eo, Oscos e Terras de Burón, declarada pola UNESCO en 2007 e estendida por territorios de Galicia e Asturias. Dos municipios galegos atravesados polo Camiño Primitivo, A Fonsagrada e Baleira están incluídos nesta Reserva. Este recoñecemento destaca un territorio no que os valores naturais e culturais están profundamente relacionados coas formas de vida e de traballo dos seus habitantes. Máis adiante, ao chegar a Baleira e ao nacemento do río Eo, coñeceremos con maior detalle que significa formar parte dunha Reserva da Biosfera.
A Proba de Burón posúe unha longa historia vinculada á organización e administración destas terras. A vila foi fundada probablemente cara ao ano 1200, durante o reinado de Afonso IX, e chegou a ser o centro dun territorio que comprendía aproximadamente os actuais municipios da Fonsagrada e Negueira de Muñiz. Unha carta conservada no mosteiro de Meira mostra que en 1265 o concello de Burón xa funcionaba de maneira organizada.
Durante séculos, A Proba de Burón concentrou funcións políticas, administrativas e económicas. Desde aquí gobernábase un territorio formado por montes, aldeas e terras de cultivo, e regulábanse os impostos, as obrigas dos seus habitantes e o aproveitamento dos seus recursos. A súa importancia foi diminuíndo co paso do tempo, pero conservou a capitalidade municipal ata 1835, cando pasou a integrarse no Concello da Fonsagrada.
Os restos da Torre de Burón, coñecida tamén como A Fortaleza ou Torre dos Condes de Altamira, lembran aquela época na que A Proba exercía como centro de poder. A torre formaba parte dunha fortaleza máis extensa, cun recinto defensivo, varias torres e dependencias desde as que os señores administraban os seus dominios. A súa historia quedou ligada ás revoltas irmandiñas, levantamentos que reuniron campesiños, habitantes de vilas, artesáns e membros da pequena nobreza fronte aos abusos exercidos polos grandes señores desde os seus castelos e fortalezas.
Actualmente, a Torre é de propiedade privada e presenta un estado de conservación moi delicado, polo que debe contemplarse desde o exterior, sen acceder ao recinto. Os seus restos seguen sendo un fito da paisaxe, pero tamén lembran a fraxilidade do patrimonio e a necesidade de conservar os elementos que permiten comprender a historia do territorio.
A Ermida de San Xosé está situada neste contorno histórico. A súa presenza xunto á Torre permite observar como un mesmo lugar se foi transformando e adquirindo novos significados co paso do tempo.
A ermida é unha construción sinxela, cun escudo de pedra na súa fachada. Fronte á función defensiva e señorial da fortaleza, representa a dimensión relixiosa e comunitaria que o lugar adquiriu posteriormente. Torre e ermida pertencen así a momentos e usos diferentes, aínda que hoxe comparten a mesma paisaxe.
QUEN COIDA ESTA PAISAXE?
Cando contemplamos unha paisaxe forestal, poucas veces pensamos en quen está detrás dela. Porén, moitos dos montes que vemos teñen propietarios e xestores que deciden como coidalos, aproveitar os seus recursos, previr riscos e manter as súas funcións ambientais, sociais e económicas.
En Galicia conviven montes públicos e privados. Entre estes últimos atópanse os montes veciñais en man común, unha forma de propiedade privada e colectiva característica do noso territorio. Pertencen ao conxunto de veciños que integra unha comunidade, sen reparto de cotas individuais, e teñen carácter indivisible, inalienable, imprescritible e inembargable.
Durante xeracións, estes montes proporcionaron madeira, leña, pastos, matogueira e outros recursos esenciais para a vida das aldeas. Hoxe continúan desempeñando un importante papel produtivo e económico, pero tamén protexen o solo e a auga, conservan biodiversidade, almacenan carbono e ofrecen lugares para camiñar e gozar da paisaxe.
A súa relevancia vai moito máis alá dunha realidade local: preto dunha quinta parte do territorio galego —unhas 650.000 hectáreas— corresponde a montes veciñais en man común, xestionados por arredor de 3.000 comunidades.
No contorno do Alto do Acevo, parte da paisaxe que se estende cara a Monteseiro está vinculada a esta forma de propiedade colectiva. O Monte Veciñal en Man Común de Monteseiro conta con 1.700 hectáreas certificadas PEFC desde 2004, o que acredita, mediante a avaliación dunha entidade independente, que o monte se xestiona de maneira sostible.
Unir esforzos para coidar o monte
En Galicia existen diferentes fórmulas que permiten aos propietarios forestais unir esforzos para xestionar conxuntamente os seus montes. Estas iniciativas axudan a superar as dificultades derivadas da fragmentación da propiedade, facilitando o aproveitamento sostible dos recursos, a conservación dos bosques e a prevención do abandono.
Un exemplo é a Sociedade de Fomento Forestal (SOFOR) Santa Juliana, na Fonsagrada, que agrupa preto de 190 hectáreas. Delas, 45,69 hectáreas de frondosas autóctonas están recoñecidas no Rexistro de Masas Consolidadas de Frondosas Autóctonas de Galicia.
Por iso, a próxima vez que contemples un monte, lembra que detrás do que ves hai persoas, familias e comunidades tomando decisións sobre o seu futuro.
O SELO DO MONTE
Xestionar un monte de maneira sostible implica moito máis que decidir cando plantar ou cortar unha árbore. Significa planificar a longo prazo e buscar un equilibrio entre a obtención de recursos, a conservación da biodiversidade, a protección do solo e da auga, a captura de carbono, a vitalidade do bosque e as necesidades das persoas vinculadas ao territorio.
A certificación forestal PEFC permite comprobar que esa xestión responde a criterios de sustentabilidade. Para obtela, o monte debe contar cunha planificación axeitada e aplicar os requisitos do Sistema Español de Certificación Forestal. Unha entidade independente revisa a documentación e verifica sobre o terreo que a xestión se realiza correctamente.
Grazas a este proceso, un monte certificado PEFC permítenos recoñecer algo que non se distingue a simple vista: detrás da súa paisaxe existen planificación, traballo, seguimento e un compromiso coa súa conservación futura.
Pero a historia non remata no monte. Del proceden recursos renovables que poden transformarse en madeira para construír, mobles, papel, envases e moitos outros produtos que utilizamos cada día. A certificación de Cadea de Custodia PEFC permite seguir os materiais forestais durante a súa transformación e comercialización, desde a súa saída do monte ata a súa chegada ao consumidor.
Cando atopamos o selo PEFC nun produto, podemos identificar que os materiais forestais utilizados proceden de fontes sostibles e controladas. Deste xeito, as nosas decisións de compra tamén poden contribuír a manter os montes coidados, produtivos e vivos.
Cando volvas mirar desde o Alto do Acevo cara ás montañas da Fonsagrada, non contemples unicamente unha fermosa paisaxe. Detente un intre e pensa tamén en todo o que esa paisaxe ofrece e nas persoas que traballan para coidala.
Se queres saber que superficies PEFC tes ao teu redor, búscaas en /https://buscador-montes.pefc.es/
QUE VER?
Seimeira de Vilagocende
Aínda que se atopa algo afastada do trazado do Camiño Primitivo, se fas unha parada na Fonsagrada paga a pena achegarse a coñecer a Seimeira de Vilagocende. A auga do río Porteliña cae entre a vexetación formando unha das fervenzas máis espectaculares de Galicia, cun salto de 54 metros.
A experiencia comeza no propio percorrido de acceso. O sendeiro descende entre árbores e permite contemplar, a medida que avanzamos, unha paisaxe de ladeiras, bosques e aldeas. O camiño invita a baixar o ritmo, observar como cambia a vexetación e deixarse envolver pouco a pouco pola contorna.
Ao chegar, o son continuo da auga domina o lugar e axuda a crear unha sensación de paz e tranquilidade. A sombra das árbores, a humidade e o frescor que rodean a fervenza ofrecen ademais un refuxio especialmente agradable durante os días de verán. Escoitar a auga, respirar o aire fresco e deterse baixo a cuberta vexetal forman parte dunha experiencia que vai moito máis alá de contemplar unha caída de auga.
A Seimeira móstranos como a auga, o relevo e o bosque constrúen xuntos a paisaxe. A vexetación acompaña o curso fluvial, proporciona sombra, conserva a humidade e converte a visita nunha experiencia visual e sensorial. É un deses lugares nos que paga a pena permanecer uns minutos, escoitar e gozar sen présa.
O Concello da Fonsagrada recolle na súa web diferentes rutas e lugares de interese que permiten seguir descubrindo a paisaxe e o patrimonio do municipio.
Rede de Micropaisaxes
Hai lugares que non necesitan ser grandes para resultar especiais. Ás veces abonda unha árbore, unha fonte, unha pequena capela, unha ponte ou unha pedra que garda unha historia para espertar a nosa curiosidade e xerar unha experiencia sensorial e emocional. A Rede de Micropaisaxes da Fonsagrada reúne eses pequenos espazos e recunchos capaces de transmitir calma, beleza e emoción.
A Rede propón outra maneira de coñecer o territorio: prestar atención aos detalles, deterse e descubrir o valor natural, cultural ou patrimonial que pode agocharse nun lugar aparentemente sinxelo. Podes consultar todos os puntos e localizalos no mapa de micropaisaxes da Fonsagrada.
Hospital de Montouto
Entre os lugares recollidos nesta Rede atópase o Hospital de Montouto, situado nun dos tramos máis altos e expostos do Camiño Primitivo. Foi fundado no século XIV para ofrecer refuxio e atención aos peregrinos que atravesaban estas montañas, onde o frío, o vento, a neve e o illamento podían converter a viaxe nunha experiencia especialmente difícil.
Hospital de Montouto
Imaxe da web do Concello da Fonsagrada
A súa contorna reúne valores paisaxísticos, históricos, patrimoniais e espirituais. Tamén permite comprender como o territorio e os seus recursos se puxeron ao servizo das persoas: a pedra e a madeira proporcionaban materiais para construír, quentarse e facer habitable un lugar exposto a condicións especialmente duras.
Dolmen de As Pedras Dereitas
Moi preto do hospital atópase o dolmen de As Pedras Dereitas, o elemento máis visible dunha antiga necrópole megalítica. As súas grandes pedras fálannos das comunidades que habitaron estas montañas hai miles de anos e elixiron este lugar para enterrar e lembrar os seus mortos.
Dolmen
Imaxe da web do Concello da Fonsagrada
Neste recuncho, a paisaxe conserva pegadas de diferentes épocas. O mundo megalítico, a tradición xacobea e a historia das comunidades de montaña atópanse nun mesmo espazo, cargado de valores culturais, patrimoniais e espirituais.
Pedra Labrada
Nas proximidades do antigo emprazamento do Hospital de Montouto érguese a Pedra Labrada, unha gran pedra fincada que adoita interpretarse como un menhir. A súa presenza lémbranos que estas montañas foron percorridas e habitadas moito antes do nacemento do Camiño de Santiago.
Durante séculos, pedras coma esta puideron servir como referencias para orientarse, sinalar límites ou identificar lugares importantes. Hoxe forman parte da memoria da paisaxe e invítannos a imaxinar como se relacionaban con estas terras quen as percorreron antes ca nós.
Teixos de Carballido
Xunto á igrexa de Carballido medran dous teixos de grandes dimensións e notable lonxevidade, coñecidos como os teixos de Carballido. Estas árbores acompañaron a vida da aldea durante xeracións e forman parte tanto do seu patrimonio natural como da súa memoria colectiva.
Teixos de Carballido
Imaxe da web do Concello da Fonsagrada
O teixo é unha especie tradicionalmente vinculada a lugares sagrados, igrexas e cemiterios. A súa longa vida converteuno en símbolo de permanencia e continuidade. Árbores coma estas ofrecen refuxio e alimento a distintas especies, pero tamén conservan historias, afectos e significados que non poden medirse unicamente polo seu tamaño ou pola súa idade.
O Papel de PEFC
O valor de coidar o que vemos
A paisaxe que contemplamos é tamén o resultado das decisións que se toman sobre o monte. Conservar a biodiversidade, protexer o solo e a auga, manter a capacidade dos bosques para capturar carbono, obter recursos de maneira responsable e favorecer o desenvolvemento das comunidades rurais son funcións que deben convivir e manterse ao longo do tempo.
A xestión forestal sostible busca ese equilibrio. Non se trata de elixir entre aproveitar ou conservar, senón de planificar cada actuación tendo en conta os diferentes valores ambientais, sociais e económicos do monte.
PEFC traballa para que esta xestión responsable poida recoñecerse e demostrarse. A certificación forestal verifica, mediante a avaliación dunha entidade independente, que os montes se xestionan conforme a criterios de sustentabilidade. Tamén axuda a poñer en valor beneficios que non sempre se ven nin se poden medir facilmente, como o gozo da paisaxe, o benestar que proporciona camiñar pola natureza ou os valores culturais e espirituais vinculados ao bosque.
No contorno do Alto do Acevo, o Monte Veciñal en Man Común de Monteseiro conta con certificación PEFC, ademais de moitas outras parcelas de propietarios forestais privados. Detrás da paisaxe que observas hai, polo tanto, unha comunidade que xestiona o monte e un compromiso acreditado co seu futuro.
Porque coidar o monte tamén significa aproveitar os seus recursos de forma responsable e manter viva a paisaxe que hoxe podes contemplar, percorrer e sentir.
