7. Augas Santas

Hai lugares cuxos nomes parecen gardar unha historia. Augas Santas é un deles. A denominación evoca a relación que tradicionalmente existiu en Galicia entre determinadas fontes, as crenzas populares e as propiedades beneficiosas que se atribúen ás súas augas.

Na parroquia de San Xurxo de Augas Santas, pertencente ao concello de Palas de Rei, atopamos a Fonte de San Xurxo, un pequeno elemento do patrimonio rural que nos lembra a importancia que sempre tivo a auga na vida das aldeas.

Durante séculos, moitas fontes galegas foron algo máis que lugares onde abastecerse. Algunhas asociáronse a tradicións relixiosas, romarías ou crenzas populares sobre a saúde e a curación. Estas historias forman parte do noso patrimonio cultural, aínda que non deben confundirse coas propiedades medicinais recoñecidas cientificamente.

Non todas as augas naturais teñen as mesmas características. Ao infiltrarse no terreo e circular entre rochas e sedimentos, a auga pode incorporar diferentes minerais que inflúen na súa composición. Nalgúns mananciais, estas particularidades deron lugar ás chamadas augas mineromedicinais, recoñecidas polas súas propiedades e utilizadas en determinados tratamentos termais.

Galicia conta cunha longa tradición vinculada a estas augas, que deu orixe a numerosos balnearios e establecementos termais. Desde antigo, as persoas acudiron a estes lugares buscando alivio para diferentes doenzas, unha práctica que co tempo foi incorporando coñecementos científicos e tratamentos baixo supervisión sanitaria.

Pero cómpre distinguir entre a tradición popular e as propiedades recoñecidas oficialmente. Para que unha auga sexa considerada mineromedicinal debe cumprir uns requisitos e contar co correspondente recoñecemento administrativo. Do mesmo xeito, que unha fonte sexa natural ou teña fama de beneficiosa non significa necesariamente que a súa auga sexa potable ou adecuada para usos terapéuticos.

Pero existe unha relación entre a auga, o monte e a saúde que vai moito máis alá destas crenzas.

Moito antes de existir os medicamentos tal e como hoxe os coñecemos, as persoas xa atopaban na natureza recursos para aliviar diferentes doenzas. Follas, flores, raíces e cortizas formaron parte durante séculos dos remedios tradicionais, nun coñecemento transmitido de xeración en xeración e que tamén se empregaba no coidado dos animais.

Galicia conta cunha gran diversidade de plantas ás que se lles atribuíron propiedades medicinais. Moitas medran nos montes, nas súas beiras, nas matogueiras ou nas proximidades dos ríos. Algunhas seguen presentes na medicina tradicional, mentres que outras contribuíron á investigación e ao desenvolvemento de produtos farmacéuticos.

Entre as máis coñecidas encontramos o salgueiro, unha árbore habitual nas ribeiras e nos terreos húmidos. A súa cortiza contén salicina, unha substancia relacionada cos salicilatos, compostos que forman parte da historia do desenvolvemento de medicamentos para aliviar a dor e a inflamación.

A camomila ou manzanilla, recoñecible polas súas pequenas flores brancas de centro amarelo, é unha das plantas máis utilizadas na medicina tradicional. As súas flores empréganse desde hai séculos en infusións para aliviar molestias dixestivas leves, como a sensación de inchazo ou os espasmos estomacais. Tamén é apreciada polo seu aroma característico e polas súas propiedades calmantes.

Outra planta especialmente interesante é a árnica, recoñecible polas súas flores amarelas e presente en prados, matogueiras e claros de monte. Tradicionalmente empregouse para aliviar golpes, contusións e molestias musculares. Na actualidade existen preparados medicinais de uso externo elaborados con esta planta, cuxas aplicacións tradicionais son recoñecidas pola Axencia Europea de Medicamentos. A súa presenza na natureza tamén nos lembra a importancia de conservar os hábitats nos que medra.

O sabugueiro, frecuente en sebes e lugares frescos, é outra especie moi vinculada á tradición popular. As súas flores e froitos utilizáronse historicamente en diferentes preparados, especialmente asociados aos arrefriados. Pola súa parte, a malva, que podemos atopar en prados e beiras de camiños, foi empregada tradicionalmente polas propiedades suavizantes das súas flores e follas.

E quen non coñece a herba de San Xoán ou hipérico? Esta planta de flores amarelas, habitual en espazos abertos e soleados, contén substancias que espertaron o interese da investigación farmacéutica. Determinados extractos estandarizados empréganse en medicamentos para tratar síntomas depresivos, aínda que poden presentar interaccións importantes con outros tratamentos.

Estas son só algunhas das especies que forman parte da riqueza botánica galega. Este patrimonio vexetal e os seus usos tradicionais recóllense en obras como a Guía de plantas medicinais de Galicia, elaborada por Antonio Rigueiro e Rosa Romero, profesores da Universidade de Santiago de Compostela (USC), que contribúe a conservar e divulgar estes coñecementos.

Cada paso que damos polo Camiño pon o noso corpo en movemento. O corazón traballa, os músculos actívanse e a respiración acompaña o ritmo da marcha.

Camiñar é unha das formas máis accesibles de actividade física. Practicado de maneira regular e adaptada ás capacidades de cada persoa, axuda a fortalecer o sistema cardiovascular, mellorar a resistencia física, manter a mobilidade e reducir o risco de diferentes enfermidades. A Organización Mundial da Saúde destaca os beneficios da actividade física para a saúde do corazón, a prevención de enfermidades crónicas e o benestar xeral.

Pero, ademais do exercicio, tamén importa o lugar polo que camiñamos.

Non é o mesmo camiñar entre edificios e tráfico que facelo por unha corredoira rodeada de árbores. Aínda que o movemento beneficia o organismo en ambos os casos, os espazos naturais poden ofrecer condicións que fan a experiencia máis agradable e favorecen a actividade física.

Os montes e outros espazos verdes ofrecen oportunidades para movernos nunha contorna na que as árbores proporcionan sombra e contribúen a suavizar as temperaturas, algo especialmente valioso durante as etapas máis calorosas. A vexetación tamén pode axudar a reducir a presenza de determinados contaminantes no aire e a amortecer parte do ruído, creando ambientes nos que resulta máis agradable camiñar e facer unha pausa.

Hai quen comeza o Camiño por motivos espirituais, quen busca unha experiencia diferente e quen simplemente desexa afastarse durante uns días das présas e das preocupacións cotiás.

Para moitas persoas, camiñar convértese nunha oportunidade para desconectar das rutinas, compartir conversacións, pasar tempo ao aire libre ou atopar momentos de silencio.

Hai sensacións que recoñecemos inmediatamente ao entrar nun bosque: o aroma da terra húmida despois da chuvia, o cheiro das follas e da madeira, o verde das árbores mesturado coas cores que cambian ao longo das estacións, o canto dos paxaros ou o son do vento entre as pólas. A luz que se filtra entre as copas e o silencio que ás veces atopamos nas corredoiras invítannos a prestar atención a pequenos detalles que adoitan pasar desapercibidos na vida cotiá.

Estas experiencias sensoriais poden axudarnos a afastar a atención das preocupacións habituais e favorecer a sensación de descanso. Non é necesario facer nada especial: ás veces abonda con camiñar máis amodo, observar a paisaxe ou deterse uns minutos para escoitar o que nos rodea.

A Organización Mundial da Saúde recolle evidencias que relacionan o contacto cos espazos verdes coa relaxación, a actividade física e determinados beneficios para a saúde mental.

Tamén se estudan os chamados baños de bosque, unha práctica que consiste en permanecer nun ambiente forestal prestando atención á contorna, aos sons, ás formas e ás sensacións, sen necesidade de realizar exercicio intenso. Algunhas investigacións observaron melloras a curto prazo en indicadores de estrés e benestar, aínda que os seus efectos a longo prazo continúan sendo obxecto de estudo.