A interacción entre a natureza e o ser humano lévanos a unha constante transformación da paisaxe. Cando chegas a Portomarín daste conta de como as persoas somos capaces de modificar paisaxes, pobos e historias, e Portomarín ten a súa propia. Descúbrea nesta parada!
O cambio climático é un dos factores influentes nos incendios forestais, pero o abandono do territorio e polo tanto a escasa xestión do monte son determinantes. Por iso, promover e potenciar o desenvolvemento rural, engadindo valor aos recursos naturais e incentivando ás comunidades de montes veciñais e propietarios particulares para o uso e explotación sostible dos mesmos, é un dos obxectivos da certificación forestal PEFC.
De quen é o monte? Montes veciñais en Portomarín
Galicia é sen dúbida, a maior potencia forestal de España e unha das máis importantes de Europa.
A superficie total de Galicia é de 2.957.447 ha, das cales, 2.030.681 ha están clasificadas como uso forestal. O 69% da superficie forestal, 1.424.094,17 ha, é superficie arborizada, polo que poderiamos dicir, que a metade de Galicia está arborizada.
A quen pertence o monte?
O 97% da propiedade forestal en Galicia é privada, o 64% en mans de particulares e os 33% restantes pertencen a Comunidades de Montes Veciñais en Man Común (CMVMC). Os montes públicos representan só o 3% da superficie forestal.
O número de propietarios privados supera os 650.000, cunha superficie media de aproximadamente 2-3 hectáreas fragmentadas á súa vez en distintas parcelas, o que complica a xestión profesional.
A superficie media dos montes veciñais é de 220 ha, o que permite unha mellor planificación e maior diversificación de produción e usos: madeira, pastos, leña, cogomelos, mel, recreo, caza, etc. Na actualidade, a Conselleria de Medio Rural conta no seu rexistro con 3.326 comunidades, aínda que a súa distribución non é homoxénea nas 4 provincias galegas. Ourense é a provincia que conta con maior número e superficie de montes veciñais, 39,2%, e A Coruña é a que ten un menor peso específico en relación a este tipo de propiedade, representando tan só un 9,1%.
A provincia de Lugo, ocupa o segundo lugar en número de montes veciñais en man común, cunha superficie total de 220.566 ha. Dos 19 Distritos Forestais nos que se subdivide o territorio galego, Portomarín atópase enmarcado no Distrito IX, sendo este o primeiro en número de montes veciñais da provincia de Lugo e o terceiro en Galicia, aínda que a superficie dos seus montes é inferior á media, unhas 160ha por monte.
Portomarín é un dos municipios do Camiño Francés que conta con maior número de montes veciñais, e moitos deles xa se sumaron á Certificación Forestal PEFC, visibilizando así a súa boa xestión e proporcionando a garantía de sustentabilidade dos seus produtos.
Como se certifica unha xestión forestal sostible?
A certificación PEFC está perfectamente adaptada aos nosos montes, por contar cun Sistema Español de Certificación Forestal, creado por e para os silvicultores, propietarios e xestores forestais españois. Este sistema nacional tamén cumpre cos requisitos internacionais máis estritos.
Certificación adaptada ás pequenas superficies
A Certificación de Xestión Forestal PEFC adáptase perfectamente aos propietarios de pequenas superficies forestais, así como ás propiedades forestais familiares, facéndoa accesible para todos, prestando especial atención ás necesidades específicas, os custos e as estruturas operativas dos propietarios forestais privados, as familias e as comunidades locais.
As modalidades de certificación agrupada, tanto Rexional como Grupal, contemplan a adhesión de múltiples propietarios nun certificado, o que fai que a certificación sexa alcanzable e práctica.
Dos 53.000 propietarios e xestores forestais certificados en España, máis de 47.000 son galegos.
SÓ 5 PASOS PARA CERTIFICAR O TEU MONTE
1. Ter un Plan de Xestión aprobado pola administración competente ou avalado por un Colexio Oficial de Montes/Forestais.
Un Plan de Xestión é un documento ou conxunto de documentos que individual ou colectivamente establece a xestión forestal dunha unidade de xestión ou grupo de unidades de xestión, sobre o cal o administrador ou administradores teñen control.
2. Realizar unha Xestión Forestal Sostible de acordo coa Norma Nacional UNE 162.002 de Criterios e indicadores de Xestión Forestal Sostible.
A Norma UNE 162.002 é unha norma nacional, adaptada á realidade territorial do monte español, e que contempla a multifuncionalidade do mesmo. Inclúe numerosos indicadores englobados nos 6 criterios de sustentabilidade: biodiversidade, funcións produtivas, mitigación do cambio climático, saúde e vitalidade dos bosques, funcións protectoras dos bosques e aspectos socioeconómicos.
3. Solicitar o teu certificado
3.1 Solicita a adhesión a un certificado existente
Debes coñecer os requisitos, así como os dereitos e deberes para adherirse a un certificado de grupo ou rexional. O 70% da área nacional certificada está dentro dun certificado rexional, e máis do 75% dos propietarios e silvicultores certificados están agrupados nun certificado de grupo.
3.2 Solicite un Certificado de Xestión Forestal Sostible
Se non te uniches a un certificado existente, podes crear unha nova entidade solicitante e obter o teu propio certificado, individual, grupal ou rexional.
4. Colaborar nos procesos de auditoría.
5. Obter o Certificado de Xestión Forestal Sostible e a licenza de uso da marca PEFC.
Despois do proceso de auditoría, o organismo de certificación outorga o Certificado de Xestión Forestal Sostible á entidade solicitante na modalidade que corresponda. Finalmente, PEFC España ou PEFC Galicia (na nosa Comunidade) outorga unha licenza de marca cun número específico, asociado ao certificado de Xestión Forestal Sostible outorgado polo organismo de certificación.
Incendios forestais
En España o lume queima miles de hectáreas de monte cada ano, e Galicia non é unha excepción.
A evolución da superficie queimada e o número de incendios por ano nas últimas décadas foi variable, pero segundo os datos rexistrados pola Conselleria de Medio Rural, poderían establecerse diferentes etapas en relación ao número de incendios, superficies afectadas e avances nos medios de extinción, aínda que isto non signifique que están intimamente relacionados porque os incendios dependen de moitas máis variables que a climatoloxía de cada ano, xa que un elevadísimo porcentaxe de sinistros débese a unha clara intencionalidade.
Podería falarse dunha primeira etapa que comprendería un período duns 15 anos, entre 1976 a 1990, nos cales soamente 3 anos a superficie queimada non chegou a 30.000 ha, en 7 superáronse as 60.000 ha e alcanzouse o máximo histórico no ano 1989, con case 200.000 ha afectadas. Este ano foi un punto de inflexión, e a partir de 1990 iniciouse un operativo específico para a loita contra os incendios forestais en Galicia.
Entre 1991-2006 redúcense os datos relativos á superficie queimada, alcanzando o pico máximo no ano 2006, con máis de 60.000 ha calcinadas. A diferenza da etapa anterior, aumenta significativamente o rexistro de incidencias por número de lumes, posiblemente debido á mellora dos sistemas de información, comunicación e toma de datos, na evolución e mellora do dispositivo contra incendios sumado a outros moitos máis factores e causalidades dos sinistros.
Desde 2007 a 2021, prodúcese un descenso xeneralizado das medias tanto de superficie queimada, unhas 16.200 ha anuais, como de número de lumes, sobre 2.800 anuais, excepto en 2011 e 2017 que se superan as 30.000 ha queimadas. Neste período sofre un lixeiro aumento a superficie arborizada queimada respecto á total.
A que chamamos grandes incendios forestais? son aqueles incendios que superan as 500 ha de superficie afectada e que, polas súas características e condicións, inflúen en gran medida no funcionamento do dispositivo de extinción, debido principalmente á gran cantidade de recursos e tempo necesarios para facerlles fronte.
Nas 3 últimas décadas, producíronse 160 grandes incendios en Galicia, a metade na provincia de Ourense. Aínda que tamén Pontevedra e A Coruña foron altamente afectadas, sobre todo no ano 2006 onde se produciron grandes incendios de forma simultánea en ambas as provincias.
Un incendio de sexta xeración fai referencia a aqueles incendios que son capaces de modificar a meteoroloxía do lugar onde se atopan, creando a súa propia atmosfera. Teñen unha elevada capacidade destrutiva xa que liberan unha enorme cantidade de enerxía, con alta velocidade de propagación e columnas convectivas (nubes ascendentes) que dan lugar a pirocúmulos que condicionan a evolución do lume.
Estes incendios teñen unha circulación de aire continua, provocando que o lume se retroalimente continuamente de osíxeno, provocando incluso o que chamamos tormentas de lume, o que xera focos secundarios.
O primeiro incendio deste tipo en Europa, posiblemente sexa algún dos que afectou a Portugal en 2017, na que perderon a vida máis de 60 persoas e calcináronse preto de 500.000 has.
Este tipo de lumes son inabordables polos equipos de extinción debido ao seu extremo perigo, por iso, o traballo de extinción debe ser previo para que o incendio non ocorra ou en todo caso que o dano que ocasione sexa menor.
O cambio climático é un dos factores que inflúe nos incendios forestais, pero o abandono do territorio e polo tanto a escasa xestión sobre o monte, quizais sexan factores máis determinantes.
É necesario contar cunha planificación forestal para que as masas forestais estean ben xestionadas. Ser capaces de aproveitar recursos como a propia orografía do lugar para establecer devasas naturais ou dar descontinuidade ao tipo de vexetación poden ser decisivos á hora de afrontar un incendio.
A introdución do silvopastoreo, en moitos casos, está a ser fundamental para o control da vexetación e a biomasa forestal. Cabalos, cabras, vacas… son clave na prevención de incendios como medida complementaria ás actividades silvícolas, as franxas de biomasa e a creación de devasa.
Que saber?
A interacción entre a natureza e o ser humano lévanos unha constante transformación da paisaxe. Comprender a paisaxe permite achegarse ás comunidades que a habitan.
Portomarín naceu á beira dunha ponte romana sobre o río Miño, o río máis longo de Galicia, e o máis caudaloso tras recibir as augas do seu principal afluente, o Sil.
En 1946 o pobo de Portomarín foi declarado Conxunto Histórico Artístico.
Os vestixios arqueolóxicos que proliferan por todo ou municipio, en forma de medorras e castros, como o Castro de Castromaior, do que che falaremos nesta parada, deixan entrever a importancia que o municipio tivo historicamente e na actualidade.
O antigo Portomarín estaba constituído por dous barrios, separados polo río Miño. A ponte romana construída no século II unía as dúas zonas do pobo, sendo aproveitado polos peregrinos no seu camiño a Santiago, converténdose nun enclave destacado do Camiño xa que era un das poucas pontes que antigamente permitían cruzar o Miño.
Cando en 1962 construíuse o encoro de Belesar, o novo Portomarín trasladouse á marxe dereita do río Miño, nas terras altas do Monte do Cristo. Antes de que as augas do Miño asolagasen por completo o pobo, os edificios máis importantes trasladáronse pedra a pedra para a súa reconstrución. As pedras foron numeradas e ensambladas ata o seu actual emprazamento, como as igrexas de San Nicolás e San pedro ou algúns pazos como o de Conde dá Maza, Pazo dous Pimentales ou o de Berbetoros.
O vello Portomarín dorme baixo as augas do encoro de Belesar. Sobre todo, en época estival, cando o nivel da auga baixa, podes visibilizar os restos das antigas edificacións, o dique e a primitiva ponte.
No actual Portomarín poderás pasear polas súas rúas empedradas ou baixo os soportais que o dotan dun encanto especial.
O municipio conta con moitos monumentos e lugares destacados que podes visitar.
ESCALINATA DE PORTOMARÍN ou ESCALINATA E CAPELA DAS NEVES
Todo peregrino que chegue a Portomarín facendo o Camiño de Santiago Francés, pasa pola Escalinata. Está situada á entrada do pobo, unha vez cruzas a ponte sobre o encoro, atoparaste cunhas escaleiras realizadas en granito, que axudan a salvar o desnivel existente entre a zona do encoro e o centro do pobo. A Escalinata de Portomarín, que te conducirá á capela da Virxe das Nieves, situada nun arco da antiga ponte medieval. Na parte alta da escalinata poderás gozar dunhas preciosas vistas ao encoro.
IGREXA PARROQUIAL DE SAN NICOLAO
O que máis sorprende é o seu aspecto de fortaleza militar, cun gran rosetón con vidreiras na súa fachada, e na portada principal podes ver representados os 24 anciáns da Apocalipse tocando os seus instrumentos. Foi realizada por un dos colaboradores do Mestre Mateo a principios do século XIII.
Outros puntos de interese de Portomarín son a IGREXA DE SAN PEDRO, o PUENTE DO MIÑO, a Casa do concello de Portomarín (PAZO DO CONDE DA MAZA), PAZO DE BERBETOROS (ou Casa da Marquesa), ou o MUSEO DA HISTORIA DA AUTOMOCIÓN EN MINIATURA.
O municipio conta tamén con instalacións dedicadas a actividades náuticas; vela e piragüismo, mesmo ofrece a posibilidade de facer un percorrido en catamarán polas augas do encoro de Belesar, dentro dos roteiros turísticos da Ribeira Sacra.
Castro de Castromaior
A tan só 10 quilómetros de Portomarín, podes ver sobre unha elevación o castro de Castromaior. Visitar este conxunto arqueolóxico non supón ningún rodeo nin desvío no teu camiño.
Trátase dun dos xacementos arqueolóxicos da Idade do Ferro máis relevantes do Noroeste da Península Ibérica.
Cunha superficie aproximada de 5 hectáreas, e un bo estado de conservación, podemos observar un recinto principal máis alto, case circular, ao que se unen outros catro cara ao Leste e un máis ao Oeste, formando sucesivas plataformas, todas elas delimitadas claramente por liñas de murallas, defensas de terra con empalizadas e fosos que circundan cada recinto dándolle ao poboado un aspecto fortificado. As vivendas non son de planta circular, senón rectangulares coas esquinas redondeadas, o que implica un certo grao de romanización.
En 1992 é catalogado e inclúese no Inventario Xeral de Xacementos Arqueolóxicos de Galicia, comezando en 2006 os traballos de prospección superficial e sondaxes arqueolóxicas para determinar a potencialidade do xacemento. En anos posteriores continuaron os traballos para definir o poboado e precisar a súa cronoloxía. En 2010 é declarado Ben de Interese Cultural (BIC).
Xusto ao borde do Camiño, podes atopar o Centro de Interpretación inaugurado a principios de 2022.
O Papel de PEFC
A xestión forestal é un proceso a longo prazo, e os resultados das boas prácticas a miúdo só se aprecian despois de décadas. A certificación forestal PEFC pon en valor a xestión forestal sostible que realizan propietarios e xestores, sendo avalada por unha terceira parte independente.
Unha Xestión Forestal Sostible, supón vantaxes ambientais como redución de risco ante incendios e pragas, conservación da biodiversidade e de recursos como a auga e o chan.
Unha adecuada Xestión Forestal, proporciona beneficios económicos derivados da mellora da produtividade e da racionalización do proceso de aproveitamento. Os montes, ademais de madeira, tamén producen pastos, resinas, cortiza, froitos, cogomelos, mel, leña; todos estes produtos tradúcense en beneficios para as persoas, xeración de emprego e, en definitiva, contribúe ao desenvolvemento rural.
