O modo de vida tradicional galego caracterizouse por un uso sostible do territorio baseado na complementariedade e multifuncionalidad dos diferentes espazos que o integran.
Aínda que en moitas ocasións non reparamos niso, os produtos forestais rodéannos. Nesta parada poderás introducirte nos recursos que nos proporcionan os bosques, madeirables e non madeirables.
Dos montes, podemos obter madeira para construír casas, fabricar mobles, papel para libros e revistas, envases para alimentos, papel hixiénico e mesmo a nosa roupa pódese facer con fibras de madeira, pero ademais, ofrécennos outros moitos recursos como plantas medicinais, resina ou alimentos como castañas, noces, cogomelos, moras…
A través da certificación forestal PEFC, podemos trazar os produtos xestionados de forma sostible desde os montes ata o consumidor final.
Os bosques, máis que madiera
Os montes xeran multitude de beneficios ambientais, sociais e económicos grazas á protección do chan, o acubillo dunha ampla variedade de especies vexetais e animais e a produción de numerosos produtos e servizos que son o sustento de moitas familias.
O desenvolvemento de novas actividades e produtos procedentes do monte responde as demandas sociais actuais, tendentes a unha bioeconomía circular.
TECIDO
A moda segue o ciclo estacional da natureza e todos somos conscientes do seu impacto ambiental. Con todo, a industria da moda busca substituír parcialmente os seus materiais convencionais con alternativas sostibles, e os montes xestionados de forma sostible son parte da solución.
As fibras forestais máis populares no mercado son a viscosa, modal e lyocell, que representan ao redor do 6,2% da produción téxtil mundial. Co avance da tecnoloxía, os procesos de transformación son cada vez máis sostibles, polo que son unha alternativa máis limpa a outras fibras sintéticas e tamén ao algodón.
As fibras forestais son naturais, renovables e reciclables, reducen a pegada de carbono e axudan a mitigar o cambio climático.
SABÍAS QUE? a produción de fibras forestais consome 1/3 da enerxía e 60 veces menos cantidade de auga que a mesma produción de tecidos de algodón. Fonte: LENZING
RESINA
A resina é un recurso natural substituto do petróleo, que se extrae das coníferas (en Galicia do piñeiro Pinus pinaster) e utilízase para elaborar produtos tan diversos como cosméticos, alimentos, pinturas, vernices e mesmo compoñentes electrónicos.
As iniciativas de resinado estendéronse nos últimos anos por toda a Comunidade como actividade complementaria ao aproveitamento madeireiro.
Independentemente do beneficio económico, o resinado ten numerosos efectos positivos. Así, por exemplo, implica a roza da matogueira, o que reduce o risco de incendio; e crea emprego, en moitas ocasións local, fixando poboación no medio rural. Ademais, ao ser unha actividade que require unha presenza continuada no monte, permiten a detección temperá de pragas e enfermidades nas árbores, á vez que se mantén unha vixilancia fronte a posibles incendios.
Se queres afondar un pouco máis nos métodos de extracción convidámosche a ver o seguinte vídeo.
ALIMENTACIÓN
Os alimentos procedentes dos montes, como os cogomelos, as castañas, os piñóns, o mel ou a caza, contribúen de maneira importante á subministración de alimentos e á calidade nutricional das dietas, especialmente nalgunhas das rexións máis vulnerables do mundo.
Os produtos silvestres de orixe forestal foron imprescindibles na dieta dos galegos, e aínda hoxe en día seguen formando parte da nosa dieta, con posibilidades moi interesantes de desenvolvemento comercial no segmento gourmet ou premium.
Os produtos silvestres de orixe galega son de excelente calidade e posúen fantásticas características organolépticas, sabores e aromas que son unha auténtica experiencia para os sentidos. Se a isto sumámoslle que a súa dispoñibilidade no mercado é limitada por ser produtos de tempada, obtemos unha gama de produtos únicos e exclusivos.
SABÍAS QUE? As actividades que se desenvolven no monte, como a caza e a pesca, proporcionan máis do 20% das necesidades proteicas dos fogares en países en desenvolvemento.
BIOMASA
A biomasa forestal é unha materia orgánica orixinada nun proceso biolóxico que pode ser utilizada como fonte de enerxía, derivada dos residuos xerados no bosque (residuos de tallas, derivados de tratamentos forestais, podas) e subproductos da industria madeireira.
É unha enerxía respectuosa co medio ambiente porque contribúe á redución das emisións de CO2 e reduce a dependencia enerxética dos produtos petrolíferos.
Nos montes de Galicia existe unha gran variedade de especies forestais que teñen un importante potencial enerxético. Esta abundancia do noso bosque converte a biomasa forestal galega nun recurso enerxético limpo, económico e próximo para os nosos fogares e empresas. O seu aproveitamento contribúe á limpeza dos montes, reducindo así o risco de incendio.
En Galicia temos a capacidade de produción suficiente para cubrir a demanda deste biocombustible, do que se producen 140.000 toneladas anuais, sendo os máis produtos máis habituais o pellet, as briquetas e a leña.
Galicia é a primeira rexión española en termos de potencial de residuos forestais, cunha dispoñibilidade estimada de case un millón de toneladas anuais de biomasa forestal residual en condición sostida. As características climáticas, a distribución da poboación e a gran tradición e importancia das explotacións madeireiras reflicten un potencial considerable para este tipo de enerxía na nosa Comunidade.
SABÍAS QUE? Unha vivenda familiar pode aforrar 1.000 € ao ano en comparación cunha caldeira de gasoil; unha cifra que ascendería a case 13.000 € no caso dun edificio do sector servizos ou unha comunidade de veciños. Fonte: Instituto Galego de Enerxía (INEGA)
PRODUTOS MEDICINAIS
Os montes proporcionan os ingredientes utilizados na medicina tradicional e moderna.
A recollida de plantas medicinais silvestres era unha actividade habitual na Galicia rural, tanto para curar persoas como para o gando. Actualmente, está a recuperarse esta actividade debido á gran demanda da industria farmacéutica e cosmética. Manzanilla, genciana, árnica ou hipericón son algunhas das máis habituais no noso país. A árnica é fácil de recoñecer porque ten unha flor amarela moi vistosa cun aroma parecido ao da manzanilla. Ten propiedades antiinflamatorias, antibióticas, cicatrizantes e analgésicas, polo que che viría ben se tiveses unha escordadura no pé, dor nas articulacións e músculos, ou a pel irritada. A variedade máis común en Galicia (Arnica montana L.) xera moi poucas alerxias, polo que é unha das máis demandadas pola industria.
A mellor medicina para a nosa saúde mental é pasar tempo no monte, pois diminúe os síntomas de ansiedade e depresión. O exercicio na natureza axuda a reducir o risco de sufrir accidentes cardiovasculares ou cerebrovasculares e a obesidade.
SABÍAS QUE? Uns 2.000 millóns de persoas dependen de medicinas tradicionais extraídas dos montes
MADEIRA PARA CONSTRUIR
A madeira é un material duradeiro, flexible e livián que ofrece valores estéticos apreciables, durabilidade, desempeño e comportamento en uso, para calquera construción e estilo. É un recurso renovable e reciclable, cuxo proceso de transformación en produtos de madeira implica un baixo consumo enerxético, á vez que constitúe un almacén de carbono, tanto na súa produción como en fase de uso.
A madeira é un material versátil que, só ou en combinación con outros materiais, pódese utilizar, tanto en uso estrutural como non estrutural, en case a totalidade do edificio.
É un material estético e confortable, con características específicas moi particulares, aparencia única e altas vantaxes que proporciona aos profesionais do sector solucións innovadoras, prácticas e economicamente efectivas, á vez que sostible e respectuoso co medio ambiente.
A madeira segue sendo un dos materiais máis demandados na arquitectura galega, como poderás comprobar no teu Camiño, edificacións, galerías, hórreos e tamén en ferramentas de traballo, útiles de labranza,…
CELULOSA, PAPEL E CARTÓN
A cadea de valor da celulosa, papel e cartón comeza na natureza, nas árbores, dos cales se obtén a materia prima natural e renovable coa que a industria papeleira produce celulosa e papel.
A partir do papel, as empresas transformadoras producen unha ampla gama de produtos de papel e cartón como envases e embalaxes de todo tipo (caixas, bolsas…), papelería (sobres, cadernos, cartafoles…) e produtos de papel tisú (papel hixiénico, panos, papel de cociña…). Tamén se producen papeis especiais de alto valor engadido, para aplicacións moi específicas (papeis decorativos, papeis de seguridade, papeis autoadhesivos, papeis metalizados…).
O papel está feito coas fibras de celulosa da madeira. Cando esta fibra se utiliza por primeira vez chámase fibra virxe e cando, mediante a reciclaxe, recuperámola e reutilizamos como materia prima para a fabricación de papel chamámola fibra reciclada. Pero en realidade é a mesma fibra en diferentes momentos do seu ciclo de vida.
Estes bioprodutos substitúen produtos de recursos fósiles non renovables e contribúen á descarbonización.
SABÍAS QUE? As embalaxes de papel pódense reciclar 25 veces. (TU Darmstadt)
Mel de bosque
Os nosos meles evocan as variadas paisaxes de Galicia.
A multitude de flores silvestres dos nosos montes xeran excelentes meles, con diferentes aromas, sabores, cores…A diversidade de especies e as súas floracións en diferentes meses do ano, permiten obter meles variados segundo a zona xeográfica na que te atopes. Entre esas abundantes flores destacan as do castiñeiro, considerada a flor de maior interese apícola de Galicia, pola gran cantidade de néctar e pole. Carballos, breixos, silvas, xestas, unhas desde febreiro, outras desde o mes de maio, e finalizando sobre o mes de agosto. Ao contrario do eucalipto, no que a floración ten lugar durante os meses de novembro a marzo, logrando un alto rendemento na secreción de néctar, e produce grandes cantidades de mel monofloral.
Das abellas podemos obter mel, pole, propole, cera e xelea real.
A Unión Europea incluiu no rexistro das denominacións de orixe a Indicación Xeográfica Protexida «Mel de Galicia» desde xullo de 2007.
Meles de Galicia: Mel de flores, Mel de castiñeiro, Mel de breixo (carrasca-queiroga-uz), Mel de eucalipto, Mel de silva, Mel de bosque.
Pero os polinizadores enfróntanse a distintas ameazas como os cambios no uso do chan, a agricultura intensiva e o uso xeneralizado de praguicidas, a contaminación ambiental, a presenza de especies exóticas invasoras e os efectos derivados do cambio climático, por iso é esencial sensibilizar á sociedade sobre o papel que desempeñan.
Segundo apunta FAO, algúns polinizadores, entre os que se inclúen non só as abellas, senón outros invertebrados como escaravellos, moscas, bolboretas e formigas, pero tamén vertebrados como aves, morcegos ou ratos, inciden no 35 % da produción agrícola mundial. Ademais, o 75 % dos cultivos de todo o mundo que producen froitas ou sementes para uso humano como alimento dependen, en parte, dos polinizadores.
Estímase que o 90 % das plantas con flores dependen da polinización para reproducirse, o que inclúe 25.000 especies distintas. Así mesmo, contribúen a manter os ecosistemas forestais, xa que a polinización axuda a rexenerar as árbores, o que á súa vez axuda a conservar a biodiversidade forestal, mantendo o equilibrio ecolóxico.
As colmeas
A produción de mel é un dos usos asociados ao monte galego. Moitos mosteiros situados no Camiño, potenciaron esta actividade. Pero tamén había colmeas nas casas particulares, xa fose para autoconsumo ou como complemento á economía familiar.
A apicultura tradicional en Galicia tivo a súa máxima expansión no s. XVIII, chegando a rexistrarse ao redor de 366.000 colmeas no Catastro de Enseada. A igrexa era propietaria da maior parte, e aínda hoxe en día hai moitos mosteiros continúan fabricándoa e vendéndoa. A aparición de novos edulcorantes máis económicos no s. XIX derivou nun progresivo abandono da actividade ata os anos 70 do s. XX, momento no que cobra de novo impulso pero con cambios substanciais no modelo de explotación.
Fotografado no Enredo do Abelleiro
As colmeas tradicionais (ou trobos) eran circulares, xa que estaban feitas dun tronco baleiro de castiñeiro, cerdeira, carballo ou sobreira, duns 50-60 cm de altura e 30-50 cm de diámetro. No interior introducíase unha estrutura de paus cruzados na que se suxeitaban os panales. A parte superior do trobo pechábase cunha cuberta de madeira ou cortiza de árbore chamada caldullo, ou en ocasións cunha cuberta cónica de palla seca.
Os trobos adoitaban estar situados nun recuncho pouco frecuentado do horto, asollado e xunto a un peche ou sebe que os protexía dos ventos e a choiva. Outras veces situábanse lonxe das casas, en zonas de difícil acceso, orientadas ao leste para aproveitar o sol, e próximas a zonas de abundante vexetación para que as abellas tivesen alimento. Neste caso, o recinto delimítase con muros de pedra, xeralmente circulares e de certa altura para evitar a entrada de animais. Estas construcións ao aire libre denomínanse abelllarizas ou alvarizas.
Tamén hai colmeas dentro das casas; as chamadas lacenas son un pequeno habitáculo que se encaixa na fachada máis asollada e tápase cunha táboa.
Unha vez producido o mel, almacenábase en vasillas especiais de barro para o seu consumo como edulcorante ou como medicina caseira. Coa cera facíanse ver para iluminar as casas e para a liturxia.
O Enredo do Abelleiro
Moi preto do encoro de Portodemouros, poderás visitar ‘O Enredo do Abelleiro’ ou “Museo vivente do mel”, un espazo familiar que ten como obxectivo principal a divulgación da importancia da abella para a diversidade das plantas no mundo.
Isidro Pardo Varela, apaixonado da natureza e particularmente do mundo das abellas, tras anos de aprendizaxe, lecturas, visitas a museos de diferentes países, considerou que se necesitaba un espazo máis completo e cheo de vida do que poder aprender, por iso funda en 1994 este museo tan especial.
A súa intención era que todas as persoas que entrasen no seu museo, levasen interiorizadas, polo menos, tres ideas esenciais: o respecto pola natureza, o coidado do medio ambiente e a verdadeira importancia das abellas.
A súa fascinación polas abellas, foi herdada polas súas fillas, sendo unha delas a actual xerente do museo e mostrando cada día a mesma paixón que Isidro por este especial insecto, para que todos e todas podamos entender dun modo natural o seu comportamento, a súa importancia e lugar no mundo e ofrecer unha visión da apicultura dos nosos antepasados, así como a diversidade de produtos e métodos da apicultura moderna.
Na túa visita podes compartir a actividade do apicultor tanto no taller como no colmenar acompañándolle nas súas tarefas se así o o desexas. Pódense seguir os procesos de extracción, decantación e envasado do mel en tres modernas salas, á vez que degustar e adquirir os distintos produtos naturais derivados das abellas: mel, mel en panal, mel e xelea, mel e canela, mel e noces, pole, propóleos, xelea real,….
Cada ano reciben moitísimos visitantes, entre os cales cabe destacar as visitas de moitos colexios, onde nenos e nenas realizan diferentes actividades, como a elaboración de velas, e comprender que sen as abellas moitas especies de plantas desaparecerían.
O museo conta nas súas instalacións con diferentes zonas. Un edificio principal, onde atoparás unha exposición e tenda con toda a gama de produtos que se poden aproveitar dunha colmea, unha galería fotográfica, as salas de manipulación, un laboratorio onde se realiza o control de calidade de cada colleita de mel, unha aula destinada a charlas, talleres, colmeas expositor con abellas e moito máis.
Na zona exterior, poderás observar
- un Colmenar Moderno formado por un grupo de colmeas movilistas,
- un Colmenar Antigo. Representado por unha ‘osera’ chea de colmeas antigas: ‘trobos’, ‘cobos’ e ‘cortizos’,
- unha Alacena tradicional. Tipo de colmea na que se utilizaban as paredes das vivendas
- Hexágono. Espazo en forma hexagonal no que podemos observar a convivencia de diferentes enxames a través de cristal.
- Taller do Apicultor. Neste edificio pódense ver diferentes traballos que o apicultor ten que facer fóra do colmenar: desinfección de todo o material, reparación de colmeas, colocación de arames e de cera estampada nos cadros.
- Xardín. Poderemos atopar moitas plantas melíferas, medicinais, aromáticas,….Paseando polo xardín pódese observar o importante papel da abella na polinización.
Unha conversación apaixonante
Quizais na túa visita te poidas atopar con Isidro, do mesmo xeito que nós, gozando do seu traballo nun taller moi especial, o seu hórreo de madeira.
Aos seus 86 anos, mentres retira a casca dunhas noces, relátanos a súa entrañable historia e relación coas abellas. A súa paixón que lle facía en moitas ocasións chegar tarde a casa, e cando a súa filla maior regresaba do colexio, e preguntaba á súa nai por el, ela respondía “Está a enredar coas abellas”, de aí “Ou Enredo do Abelleiro”.
A súa maior ilusión é ir sumando cada día amigos ao seu particular enxame, e PEFC xa é un deles.
Que ver?
Centro de Divulgación do Queixo e do Mel
Trátase dun centro de divulgación sobre o Queixo de Arzúa-Ulloa e o Mel de Galicia onde se promociona o consumo e propiedades destes alimentos, os seus modos de elaboración e a súa evolución histórica vinculada coa cultura e tradicións da sociedade rural galega.
As instalacións contan cun espazo de museo interpretativo, unha sala multiusos, unha cociña-laboratorio, unha tenda e ata unha biblioteca apícola. BAGA é a biblioteca que se foi elaborando ao longo de corenta anos con publicacións de distintos países do mundo e coas publicacións propias da Asociación. Esta biblioteca é visitada por peregrinos que fan o Camiño de Santiago e que en moitas ocasións atopan publicacións no seu propio idioma.
Pódense realizar visitas guiadas tanto ao centro de divulgación como á Cooperativa Erica Mel, que ten a súa sede no propio centro, do mesmo xeito que AGA.
AGA, a Asociación Galega de Apicultura, ten como fins principais promover o desenvolvemento integral da apicultura en todos os campos, mellorar a formación técnica apícola dos seus asociados e apicultores en xeral, difundir á sociedade as vantaxes da abella como insecto polinizador, velar pola calidade dos produtos apícolas e fomentar a investigación, entre outros. Para a consecución destes fins, organiza diferentes actividades como edición de publicacións, organización de cursos, conferencias, xornadas, congresos, promoción de feiras e ata viaxes apícolas, experiencias que cada vez atopa máis adeptos, o apiturismo.
Fervenza dás Hortas e lendas
Moi preto do Enredo do Abelleiro, poderás gozar dun dos lugares máis bonitos da zona, a Fervenza das Hortas ou Fervenza de Santa Marta, que presenta un salto de auga duns 30 metros de altura, unha das caídas máis altas de Galicia. A Fervenza a forma un arroio chamado Rigueiro de Saímes que establece un dos límites naturais entre os concellos de Arzúa e de Touro, e tan só uns metros máis abaixo entrega as súas augas ao río Ulla.
O Rigueiro de Saímes alimentaba varios muíños no seu descenso pronunciado cara ao Ulla, elementos fundamentais no desenvolvemento agrícola e gandeiro da comarca. Muíños, fervenza e vexetación de ribeira conforman unha fermosa paisaxe, que como noutros moitos casos, os bosques dan lugar a lendas.
A fervenza é coñecida tamén como Fervenza de Santa Marta, e o seu nome débese a unha lenda. A historia popular conta que unha moza que adoitaba ir moer ao muíño, namorada quedou embarazada do seu noivo, pero este, ao coñecer a noticia, rexeitouna. Unha noite, este empuxouna desde o alto da fervenza coa intención de asasinala. Na caída, a moza exclamou: “Santa Marta me vaia!” (Santa María me auxile!). Milagrosamente un carballo freou a súa caída, salvando así a súa vida milagrosamente.
O Papel de PEFC
A etiqueta PEFC demostra que os produtos de orixe forestal como o papel, a madeira, a cortiza, as resinas e mesmo os alimentos proceden de bosques xestionados de forma sostible. Isto é cada vez máis importante, xa que os consumidores son conscientes do impacto das súas decisións de compra e teñen en conta as etiquetas ambientais.
A través da certificación PEFC, podemos rastrexar o material desde os montes ata a cadea de subministración e ata o produto final que compre.
Iniciativa promovida polo programa “O teu Xacobeo” da Xunta de Galicia